XIX - XX əsrin əvvəllərində dövlətlərarası münasibətlər

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 162–163 / kitab səh. 324–327 / §41

XIX əsrin II yarısından XX əsrin əvvəlinə qədər beynəlxalq münasibətlər koloniya rəqabəti, «Şərq məsələsi», güc tarazlığından rəqabət mübarizəsinə keçid və hərbi-siyasi blokların formalaşması ilə xarakterizə olunurdu. Bu proses I Dünya müharibəsinə aparan yolu hazırladı.

«Şərq məsələsi»

«Şərq məsələsi» — Osmanlı imperiyasının torpaqlarının bölüşdürülməsi və ələ keçirilməsi məsələsi — XIX əsr beynəlxalq siyasətinin mərkəzi mövzularından biri idi. Rusiyanın əsas məqsədi İstanbulu və boğazları (Bosfor-Dardanel) ələ keçirmək idi; Qərbi Avropa dövlətləri isə Rusiyanın genişlənməsinə mane olmağa çalışırdı.

1853–1856 Krım müharibəsi baş verdi — İngiltərə, Fransa və Sardinya Osmanlıya kömək etdi. Osmanlı qalib gəldi, lakin Qərbi dövlətlərdən ilk xarici borc götürdü. 1856 Paris konfransı ilə münaqişə həll olundu:

• Torpaqlar — İşğal edilmiş ərazilər qaytarıldı
• Osmanlı — Avropa dövlətləri Balkan yarımadası və Osmanlının ərazi bütövlüyünə zəmanət verdi; daxili işlərə müdaxilə etməyəcəklər
• Qara dəniz — Neytral elan olundu — bütün dövlətlərin ticarət gəmiləri üçün açıq, döyüş gəmiləri üçün bağlı
• Rusiya — Qara dənizdə donanma və hərbi bazaya sahib ola bilməz
• Boğazlar — Sülh dövründə xarici döyüş gəmilərinə bağlı

1877–1878 Rus-Osman müharibəsi Balkan və Qafqaz cəbhələrində aparıldı; Osmanlı məğlub oldu — San-Stefano sülhü imzalandı. Lakin İngiltərə və Avstriya-Macarıstan Rusiyanın Yaxın Şərq və Balkandakı mövqeyinin güclənməsindən narahat oldu. 1878 Berlin konqresi San-Stefano şərtlərini dəyişdi:

Berlin konqresindən sonra Rusiya ilə Almaniya və Avstriya-Macarıstan arasında münasibətlər pisləşdi.

Bismark və güc tarazlığından rəqabətə keçid

Otto fon Bismark (1862–1890) Almaniyanın vahid dövlətə çevrilməsi üçün aktiv siyasət apardı. 1866 Sadova — Avstriya məğlub; 1870–1871 Sedan — Fransa məğlub, Almaniya birləşdi. Vyana konqresinin (1815) yaratdığı güc tarazlığı köklü şəkildə dəyişdi.

Bismark Fransa təcrid siyasəti apardı — respublika rejimini dəstəkləyərək monarxist ittifaqların qarşısını aldı; İngiltərənin dəniz və iqtisadi üstünlüyünə hörmət edərək birbaşa toqquşmadan qaçındı. XIX əsrin II yarısında koloniya uğrunda rəqabət kəskinləşdi: İngiltərə–Rusiya Əfqanıstanda (Rusiya Hind okeanına çatmaq, İngiltərə Hindistanın sərhədlərini qorumaq istəyirdi); İngiltərə–Fransa Afrikada torpaq uğrunda mübarizə.

İngiltərə uzun müddət «parlaq təcrid» siyasəti — formal ittifaqlardan qaçınma, yalnız konkret maraqlarda birləşmə — apardı. Məqsədləri: dəniz üstünlüyünü saxlamaq; heç bir dövlətin Avropa qitəsində dominant olmasına yol verməmək. Henri Palmerston deyirdi: «İngiltərənin daimi dostları və düşmənləri yoxdur, daimi maraqları var.»

Hərbi-siyasi blokların yaranması

Bismark Almaniya üçün əlverişli güc tarazlığı yaratmaq istəyirdi. 1879 Almaniya–Avstriya-Macarıstan ittifaqı; 1882 Üçlər ittifaqı — İtaliya da qoşuldu (Almaniya, Avstriya-Macarıstan, İtaliya).

1890-cı illərdə Bismark istefa etdikdən sonra Almaniyanın aqressiv imperialist siyasəti sabiq rəqibləri yaxınlaşdırdı. Antanta (saziş, razılıq) — Fransa, Rusiya, İngiltərə ittifaqı — mərhələli formalaşdı:

XX əsrin əvvəlində Avropa iki blok arasında bölündü: Üçlər ittifaqı (sonra Dördlər — Bolqarıstan qoşulanda) və Antanta.

Balkan böhranları

XX əsrin əvvəlində Balkanlar Avropanın «barıt qabı»na çevrildi. Avstriya-Macarıstan ilə Rusiya arasında rəqabət kəskinləşdi — Rusiya özünü slavyan xalqlarının, xüsusilə Serbiyanın müdafiəçisi kimi təqdim edirdi.

1908 — Osmanlıda «gənc türk» inqilabından istifadə edərək Avstriya-Macarıstan Bosniya-Herseqovinanın ilhakını həyata keçirdi; Rusiya 1904–1905 Rus-Yapon məğlubiyyəti və 1905–1907 inqilabından sonra mane ola bilmədi.

1912–1913 I Balkan müharibəsi — Osmanlı Balkan ittifaqına (Serbiya, Bolqarıstan, Yunanıstan, Çernoqoriya) qarşı məğlub oldu. II Balkan müharibəsi — qaliblər arasında torpaq bölüşməsi uğrunda müharibə; bu, Üçlər və Antanta arasındakı ziddiyyəti daha da dərinləşdirdi.

Güc tarazlığı sistemi («silahlı sülh») zəiflədi; siyasi və iqtisadi ziddiyyətlər dünyanı böyük müharibənin astanasına gətirdi — kiçik qığılcım (Balkan) böyük partlayışa səbəb ola bilərdi.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 1856 Paris vs 1878 Berlin — fərqli məqsəd (Krım sonrası vs San-Stefano dəyişikliyi).
• 1904 Fransa–İngiltərə vs 1907 İngiltərə–Rusiya — Antantanın iki mərhələsi.
• 1882 Üçlər vs 1907 Antanta — I Dünya müharibəsi blokları.
• San-Stefano (1878) Rusiya lehinə; Berlin — məhdudlaşdırma.
• 1908 Bosniya — Avstriya ilhakı; 1912–1913 — Osmanlı məğlubiyyəti.

DİM qeydləri

• Şərq məsələsi — Krım → Paris → San-Stefano → Berlin ardıcıllığı.
• Bismark — güc tarazlığı, Fransa təcridi; 1890 sonrası bloklar möhkəmləndi.
• Üçlər (1882) / Antanta (1907) — I Dünya müharibəsi konteksti.
• 1908 Bosniya / 1912–1913 Balkan — müharibəyə aparan yol.
• Palmerston sitatı — İngiltərənin «parlaq təcrid» siyasəti.