Birinci Dünya müharibəsi

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 164–169 / kitab səh. 328–339 / §42

XX əsrin əvvəlində beynəlxalq münasibətlər kəskinləşdi. Yeni xammal mənbələri və bazarlar uğrunda mübarizə koloniyaların və təsir sahələrinin yenidən bölüşdürülməsinə səbəb oldu. Böyük dövlətlər sürətli hərbi hazırlıqla qarşılıqlı rəqabət apardı. Üçlər ittifaqı (Almaniya, Avstriya-Macarıstan, İtaliya) və Antanta (İngiltərə, Fransa, Rusiya) qarşı-qarşıya dayandı. Osmanlı imperiyasının bölüşdürülməsi Antantanın planlarında xüsusi yer tuturdu. Müharibə kiçik qığılcımdan başlayıb qlobal müharibəyə çevrildi; müasirlər onu «Böyük müharibə» adlandırdılar.

Səbəblər və dövlətlərin məqsədləri

• Almaniya — Əsas rəqib Britaniyanı, həmçinin Fransa və Rusiyanı zəiflətmək; koloniyaları və yeni torpaqları ələ keçirmək; Avropada hegemoniya
• Avstriya-Macarıstan — Yeni torpaqlar; Balkan yarımadasında nüfuz (Rusiya ilə ziddiyyət)
• Britaniya — Almaniyanı zəiflətmək; onun koloniyalarını ələ keçirmək
• Fransa — Elzas-Lotaringiyanı geri almaq; yeni torpaqlar
• Rusiya — Balkan yarımadasında nüfuzunu genişləndirmək

Müharibənin başlanması (1914)

28 iyun 1914 — Bosniyada Sarayevoda Avstriya-Macarıstan taxt varisi Frans Ferdinand serb millətçisi Qavrilo Prinsip tərəfindən öldürüldü — müharibənin bəhanəsi. 28 iyul Avstriya Serbiyaya müharibə elan etdi. Rusiya müttəfiqini qorumaq üçün mobilizasiya elan etdi; Almaniya Rusiyaya, sonra Fransaya qarşı müharibə elan etdi. Britaniya xarici naziri deyirdi: «Avropada işıqlar sönür; biz onların yenidən yanmasını görməyəcəyik.»

Avropada əsas cəbhələr: Qərb, Şərq (Rusiya), Balkan; qısa müddət sonra Rusiya və Osmanlı arasında Qafqaz cəbhəsi açıldı.

1914-cü ilin hərbi əməliyyatları

Almaniya «Şliffen planı» — «ildırımsürətli müharibə» konsepsiyası — tətbiq etdi: bir neçə həftə ərzində Fransa məğlub edilsin, sonra bütün qüvvə Rusiyaya yönəlsin. Fransa müdafiəsini dolandırmaq üçün avqust 1914 neytral Belçika işğal olundu — bu, Britaniyanın müharibəyə qoşulması üçün bəhanə oldu.

Sentyabr 1914 Marna döyüşü — ingilis-fransız qüvvələri alman irəliləyişini dayandırdı; Fransa qəti məğlubiyyətdən xilas oldu; Şliffen planı uğursuz oldu — Almaniya iki cəbhəli müharibəyə (Qərb və Şərq) məhkum oldu. Almaniyanın Qərbdə hücumu Rusiyanın Şərqdə hücumu ilə çətinləşdi. Avqust 1914 Tannenberg — rus qoşunları ağır məğlubiyyətə uğradı.

1914 — Yaponiya Almaniyaya qarşı müharibə elan etdi, Antantaya qoşuldu (Sakit okeandakı alman koloniyalarını ələ keçirmək üçün). Oktyabr 1914 — Alman gəmiləri Goeben və Breslau Osmanlı sularına daxil olub Rusiya limanlarına hücum etdi; Osmanlı neytrallığını pozdu, Rusiya Osmanlıya qarşı müharibə elan etdi. Dekabr 1914 – yanvar 1915 Sarıqamış — Osmanlı qüvvələri Qafqaz cəbhəsində ağır itki verdi (qış şəraiti, təchizat çatışmazlığı).

1915-ci ilin hərbi əməliyyatları

1915 fevral–1916 yanvar Çanaqqala — İngiltərə və Fransa Çanaqqala boğazını ələ keçirmək, İstanbulu tutmaq, Osmanlıı müharibədən çıxarmaq planı hazırladı. Dəniz və quru əməliyyatları (Avstraliya, Yeni Zelandiya dominionları da iştirak etdi) uğursuz oldu; qüvvələr yanvar 1916-da geri çəkildi. M. Kamal (Mustafa Kamal) şöhrət qazandı; Şimali və Cənubi Azərbaycan köməkçiləri iştirak etdi. Osmanlı qələbəsi Antantanın Rusiyaya kömək planını pozdu.

Aprel 1915 — gizli müqavilə ilə İtaliya Antantaya keçdi, Avstriya-Macarıstana qarşı müharibə elan etdi. Sentyabr 1915 — Bolqarıstan Mərkəz dövlətlərinə (Almaniya, Avstriya-Macarıstan, Osmanlı) qoşuldu; ittifaq «Dördlər ittifaqı» (Mərkəz dövlətləri) adlandırıldı.

Qərb cəbhəsində mövqe müharibəsi (səngər müharibəsi) başladı. Almaniya əsas diqqəti Şərq cəbhəsinə yönəltdi — rus ordusunu müharibədən çıxarmaq; rus ordusu 1915 payızında geri çəkildi, lakin süqut etmədi. 1915 — Almaniya sualtı qayıqlarla Britaniyaya zərbə vurdu; kimyəvi silah (xlor qazı) Belçikada (İpr) ilk dəfə istifadə olundu.

Britaniya Yaxın Şərqdə McMahon–Hüseyn (1915) yazışması ilə Ərəb üsyanı vəd etdi; 1917 Balfour bəyannaməsi — Fələstində yəhudilər üçün «milli ev» ideyası.

1916-cı ilin hərbi əməliyyatları

Britaniya Basra yaxınlığında qoşunlarını endirdi; Kütül-Amarə (1916) — ingilis ordusu Osmanlı qüvvələri tərəfindən təslim alındı. Fevral 1916 Verden («Verden qəssabxanası») — 1 milyondan çox zərərli; alman hücumu dayandırıldı. İyul 1916 Somma — ingilis-fransız hücumu; tarixdə ilk dəfə tanklar istifadə olundu. 1916 döyüşlərindən sonra Antanta üstünlük qazandı; Almaniya müdafiəyə keçdi.

İyun 1916 Yutlandiya — Britaniya və Almaniya donanmaları arasında ən böyük dəniz döyüşü; taktiki qalib müəyyən olmadı, lakin Britaniya blokada üstünlüyünü saxladı. Avqust 1916 — Rumıniya Antantaya qoşuldu, tezliklə Mərkəz dövlətləri tərəfindən məğlub edildi.

1917–1918: son mərhələ və müharibənin sonu

1917 fevral — Rusiyada monarxiya devrildi; Müvəqqəti hökumət hakimiyyətə gəldi, müharibəni davam etdirdi. Aprel 1917 — ABŞ müharibəyə qoşuldu (bəhanə: Almaniyanın məhdudiyyətsiz sualtı qayıq hücumları; səbəb: Antanta ilə iqtisadi bağlar, Avropada alman hegemoniyasından qorxu). Oktyabr 1917 — bolşeviklər hakimiyyətə gəldi. 3 mart 1918 Brest-Litovsk — Rusiya Mərkəz dövlətləri ilə separat sülh (koalisiya razılığı olmadan ayrıca sülh) imzalayıb müharibədən çıxdı.

İspan qripi («ispan qripi») həm cəbhədə, həm arxa cəbhədə milyonlarla insanın həyatına məhv oldu. Rusiya çıxandan sonra Almaniya Şərq qüvvələrini Qərbə köçürdü, lakin Fransa, Britaniya və ABŞ qüvvələrinin qarşısında uğursuz oldu.

Sentyabr 1918 — Bolqarıstan təslim oldu; oktyabr Mudros — Osmanlı; 3 noyabr — Avstriya-Macarıstan; 11 noyabr Kompyen sazişi — Almaniya təslim oldu. I Dünya müharibəsi başa çatdı.

Müharibə və mülki əhali

Hər iki tərəf mülki əhaliyə qarşı kütləvi talon-tarac apardı; milyonlar məcburi köçə məruz qaldı. Cəbhədəki əməkli kişilər əvəzinə arxa cəbhədə qadınlar, uşaqlar, qocalar, həbsxana məhbusları və koloniya işçiləri zorla işlədildi. Dövlətlər təbliğatla əhalini mobilizasiya edərək müharibənin vəhşiliyini gizlətməyə çalışdı. 1916-dan etibarən arxa cəbhədə sülh çağırışları, qiymət artımı, talon sistemi, tətillər artdı.

Müqayisə cədvəlləri

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 28 iyun 1914 Sarayevo — bəhanə; 28 iyul — rəsmi başlanğıc.
• Marna (sentyabr 1914) — Şliffen uğursuz; Belçika işğalı Britaniyanı müharibəyə gətirdi.
• Çanaqqala 1915–1916 — Osmanlı qələbəsi; Verden/Somma 1916 — Qərb cəbhəsi.
• Aprel 1915 İtaliya Antantaya; sentyabr 1915 Bolqarıstan Dördlər ittifaqına.
• 1917 — ABŞ (aprel) + Rusiya inqilabları (fevral/oktyabr).
• Brest-Litovsk — separat sülh; Kompyen — Almaniya təslimi; Mudros — Osmanlı.

DİM qeydləri

• Bloklar — Üçlər/Dördlər vs Antanta; İtaliya, Bolqarıstan, Rumıniya keçidləri.
• Şliffen / Marna / Çanaqqala — strategiya və nəticə sualları.
• Marna ↔ Çanaqqala — ingilis-fransız iştirakı, fərqli nəticə.
• Brest-Litovsk — separat sülh; Rusiyanın çıxışı.
• I Balkan / Krım müharibəsi ilə müqayisə cədvəlləri.
• McMahon–Hüseyn / Balfour — Yaxın Şərq konteksti.