Ümumi tarix · Müasir dövr · Dünya 1918-1945
Versal-Vaşinqton sistemi
Versal-Vaşinqton sistemi
Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 170–173 / kitab səh. 340–346 / §43
Birinci Dünya müharibəsindən sonra qalib dövlətlər Paris (Versal) sülh konfransında (1919–1920) məğlub dövlətlərlə sülh müqavilələri imzaladılar. Bu müqavilələr və onlardan sonra Vaşinqtonda bağlanan razılaşmalar birlikdə Versal-Vaşinqton sistemi adlandırılır.
Versal (Paris) sülhü — «diktə edilmiş sülh» (1919-cu il 28 iyun)
Versal müqaviləsi Almaniya ilə imzalandı. Müqavilənin şərtləri ağır «cəzalandırıcı sülh» xarakteri daşıyırdı.
Ərazi məsələləri:
- Almaniya Elzas və Lotaringiya ərazilərini (1871-ci ildə Frankfurt müqaviləsi ilə alınmış) Fransa-ya qaytardı.
- Saar vilayəti 15 il Millətlər Cəmiyyətinin idarəsi altında qaldı; sonrakı gəlir Fransa-ya, 15 ildən sonra plebisit keçirilməli idi.
- Şərq Almaniyadan (Poznan, Qərbi Prussiya) torpaqlar Polşa-ya verildi.
- Almaniya Avstriya ilə birləşməyi öhdəsinə götürdü, bütün koloniyalarını itirdi.
Hərbi şərtlər:
- Hava qüvvələri ləğv edildi.
- Ordu 100 min nəfərlə məhdudlaşdırıldı, donanma azaldıldı.
- Ümumi hərbi xidmət ləğv edildi.
- Reynland demilitarizasiya edildi — çayın hər iki sahilində qoşun saxlanıla bilməzdi.
- Almaniya müharibənin günahkarı sayıldı və təzminat (reparasiya) ödəməli idi; bu, Almaniya iqtisadiyyatına ağır yük idi.
Versal müqaviləsi digər sülh müqavilələri ilə tamamlanmışdır: Sen-Jermen (Avstriya, 1919), Neyi (Bolqarıstan, 1919), Trianon (Macarıstan, 1920), Sevr (Osmanlı, 1920).
Sen-Jermen, Neyi və Trianon müqavilələrinin oxşar cəhətləri: torpaq itirilməsi, hərbi məhdudiyyətlər, təzminat öhdəlikləri — Almaniya ilə eyni prinsip.
Millətlər Cəmiyyəti
Müharibələrin qarşısının alınması və beynəlxalq mübahisələrin sülh yolu ilə həlli məqsədilə Millətlər Cəmiyyəti yaradıldı. Məğlub dövlətlər və Sovet Rusiya əvvəlcə üzv olmadı. ABŞ Senatı Versal müqaviləsini ratifikasiya etmədi (təsdiq etmədi) — ABŞ təcridçi siyasətə üstünlük verdi və Cəmiyyətə daxil olmadı.
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1926 | Almaniya Millətlər Cəmiyyətinə qəbul olundu |
| 1932 | Türkiyə Millətlər Cəmiyyətinə qəbul olundu |
| 1933 | Yaponiya və Almaniya Cəmiyyətdən çıxdı |
| 1934 | SSRİ Millətlər Cəmiyyətinə qəbul olundu |
| 1939 | SSRİ Cəmiyyətdən çıxarıldı |
Mandat sistemi: ABŞ prezidenti Vudro Vilsonun təklifi ilə — birbaşa ilhaq əvəzinə «himayə» rejimi. Keçmiş alman koloniyaları (Afrika, Sakit okean) və osmanlı ərəb torpaqları qalib dövlətlərə mandat verildi. Mandat hüququ alanlar: İngiltərə, Fransa, Belçika, Yaponiya. A və B kateqoriyaları müstəqilliyə hazırlanmalı, C kateqoriyası mandat sahibinin mülkiyyəti sayılırdı. Nəticədə İngiltərə və Fransa ərəb torpaqlarını, Yaponiya Çin və Koreyanın bir hissəsini nəzarət altında saxladı.
Versal sülh konfransının nəticələri
German, Avstriya-Macarıstan, Osmanlı və Rusiya imperiyaları dağıldı. Serb-Xorvat-Sloven krallığı (sonra Yuqoslaviya) yaradıldı. Avstriya, Macarıstan, Çexoslovakiya, Polşa müstəqil dövlətlər kimi bərpa olundu. Millətlərin öz müqəddəratı prinsipi tanındı, lakin azlıqlar problemi həll olunmadı.
«Qum üzərində qurulmuş sülh»: sistem ziddiyyətləri həll etmədi, vurğuladı. ABŞ Senatının ratifikasiya etməməsi, mandat sisteminin faktiki kolonializm olması, İtaliya və Yaponiyanın razı qalmaması sistemi zəiflətdi.
Vaşinqton konfransı (1921–1922)
Məqsədlər: Uzaq Şərq və Sakit okeanda münasibətlərin tənzimlənməsi; dəniz silahlanmasının məhdudlaşdırılması.
| Müqavilə | İmzalayanlar | Məzmun |
|---|---|---|
| Birinci (Dörd dövlət) | ABŞ, İngiltərə, Fransa, Yaponiya | Sakit okeandakı adaların bir-birinin mülkiyyəti |
| İkinci (Doqquz dövlət) | Çin məsələsi | Çinin müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü; «açıq qapı» siyasəti |
| Üçüncü (Beş dövlət) | ABŞ, İngiltərə, Fransa, İtaliya, Yaponiya | Dəniz donanmasının tonnajının məhdudlaşdırılması; ABŞ və İK paritet |
Versal-Vaşinqton sisteminin ziddiyyətləri
- Qalib və məğlub arasında ziddiyyət.
- İngiltərə və Fransa arasında Yaxın Şərqin bölüşdürülməsi mübahisəsi.
- Fransa tam təhlükəsizlik əldə edə bilmədi.
- İtaliya torpaq qazancından narazı qaldı.
- Millətlərin öz müqəddəratı prinsipi Avropa üçün tətbiq olundu, Asiya-Afrika koloniyaları üçün yox.
- ABŞ təcridçilik siyasəti yürütdü.
1814–1815 Vyana və 1919–1920 Paris konfranslarının müqayisəsi:
- Məğlublarla yeni qaydaların müəyyən edilməsi — Vyana-da ABŞ iştirak etmədi; Versalda Rusiya yox
- İngiltərə hər ikisində aparıcı idi — Fransa yalnız Versalda qalib
- Məğlublar torpaq itirdi — Öz müqəddəratı yalnız Versalda tanındı
Tipik səhvlər
- Versal müqaviləsi 1919-cu il 28 iyun imzalandı — Almaniya ilə; Sen-Jermen Avstriya, Trianon Macarıstan, Sevr Osmanlı ilə.
- Millətlər Cəmiyyəti yaradıldı, amma ABŞ üzv olmadı (Senat ratifikasiya etmədi).
- Mandat sistemi — birbaşa koloniya ilhaqı deyil, «himayə» rejimi; A/B/C kateqoriyaları.
- Vaşinqton 1921–1922 — Uzaq Şərq + dəniz silahlanması; «açıq qapı» siyasəti Çin üçün.
- Saar 15 il Cəmiyyət idarəsi, sonra plebisit; Reynland demilitarizasiya.
DİM qeydləri
- Versal şərtləri: 100 min ordu, hava qüvvələri yox, Elzas-Lotaringiya qaytarılması, təzminat.
- 1926 Almaniya, 1932 Türkiyə Cəmiyyətə; 1933 Almaniya-Yaponiya çıxdı; 1934 SSRİ girdi.
- Vaşinqton 3 müqavilə — Dörd/Doqquz/Beş dövlət; DİM müqayisə sualları.
- Vyana–Versal müqayisə cədvəli — ardıcıllıq və fərqlər.