Türkiyə

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 174–176 / kitab səh. 347–351 / §44

I Dünya müharibəsinin nəticələri

1918-ci il 30 oktyabr — Osmanlı dövləti Antanta ilə Mudros barışıq müqaviləsini imzaladı. Müqavilə Liman von Sanders komandasının Limnos adasında Antanta donanması qarşısında imzalandı. Şərtlər Osmanlı imperiyasının faktiki məğlubiyyətini və Antantanın Anadoluya geniş hüquqlarını təsdiqləyirdi:

1. Sultan hökuməti müharibədən çıxdı; ordunun silahlanması ləğv edildi, donanma Antantaya təslim olundu.
2. Antanta qoşunları osmanlı torpaqlarını tutmağa başladı — strategiya yolları, limanlar, dəmiryolu stansiyaları nəzarət altına alındı.
3. Yalnız müasir Türkiyə ərazisi sultanın nəzarətində qaldı; imperiyanın qalan hissələri «təhlükəsizlik» bəhanəsi ilə işğal olundu.

Mudrosdan sonra İngilislər Mosul və İskenderunu, italyanlar Antalya ətrafını, fransızlar Kilikiyanı, yunanlar isə 1919-cu il may İzmirdə desant endirmək icazəsi aldı. İstanbulda Antanta nəzarətində idarəçilik yaradıldı. İmperiya parçalandı, iqtisadi böhran dərinləşdi, «gənc türklər» (ittihadçılar) partiyası dağıldı. Xalq arasında «Vatan parçalanır» narazılığı genişləndi.

Milli azadlıq mübarizəsi (1918–1923)

1919-cu il aprel — sultan Mustafa Kamal paşanı Samsuna göndərdi; o, rəsmi tapşırığı pozaraq Anadoluda milli hərəkatı təşkil etdi. «Hüquqların müdafiəsi» cəmiyyətləri vilayətlərdə yaradıldı — məqsəd işğalçılara və sultanın xəyanətinə qarşı vahid cəbhə qurmaq idi.

Sivas konqresi (sentyabr 1919) milli mübarizənin mərkəzi mərhələsi oldu. Konqres Erzurum konqresinin qərarlarını təsdiqlədi: «Vatan bütövlüyü», «milli müstəqillik», «milli iradə» prinsipləri. Silahlı mübarizə qərarı verildi; bütün cəmiyyətlər birləşdirilərək Anadolu və Rumeli Müdafaa-i Hüquq Cəmiyyəti yaradıldı. Nümayəndələr komitəsi (M. Kamal başçılıq) faktiki müvəqqəti hökumət kimi fəaliyyət göstərdi — qanunvericilik, maliyyə, hərbi təşkilat qurdu.

1920-ci il aprel — Türkiyə Böyük Milli Məclisi (TBMM) Ankarada açıldı; M. Kamal sədri seçildi; yeganə qanuni hökumət elan edildi. Antanta buna cavab olaraq 16 mart 1920 İstanbulu rəsmi işğal etdi; bəzi millət vəkilləri tutuldu. Avqust 1920 — sultan hökuməti Sevr müqaviləsini imzaladı.

Sevr müqaviləsinə görə: torpaqlar İngiltərə, Fransa, İtaliya, Yunanıstan arasında bölünəcək; İzmir Yunanıstana veriləcək; Boğazlar beynəlxalq komissiya idarəsində qalacaq; şimal-şərqdə erməni, cənub-şərqdə kürd dövləti (ingilis mandatı) planlaşdırılırdı. TBMM Sevr-i tanımadı, sultan hökumətini xain elan etdi.

Gümrü müqaviləsi (1920, dekabr): şərq cəbhəsində Ermənistan məğlub; Ermənistan ərazi iddialarından imtina etdi. 1921 — SSRİ ilə Moskva və Qars müqavilələri: sovet hökuməti TBMM-ni tanıdı, sərhədlər müəyyən olundu.

Sakarya döyüşü (1921, avqust–sentabr) — yunan ordusu Ankaraya yaxınlaşdı; M. Kamal «Hattı müdafaa yoxdur, vatan yoxdur» söylədi. Döyüşdən sonra yunan ordusu məğlub; M. Kamal «marşal» və «qazi» adları aldı. 1922, avqust — Böyük Taarruz; yunan qoşunları İzmirə qədər geri çəkildi; 9 sentyabr İzmir azad edildi. Anadolu tam azad oldu.

Lozanna sülhü (1923, 24 iyul):

1. Türkiyənin müstəqilliyi və sərhədləri (müasir sərhədlər) tanındı.
2. Kapitulyasiyalar (xarici dövlətlərin imtiyazları) ləğv edildi.
3. Yunanıstan İzmir və Şərqi Trakiyadan çıxdı; Mosul məsələsi sonrakı illərə saxlanıldı.

Azərbaycan yardımı: Azərbaycan Demokratik Respublikası (ADR) və sonrakı Azərbaycan SSRİ türk milli hərəkatına maliyyə, silah və neft yardımı göstərdi. Nəriman Nərimanov (ADR xarici işlər naziri, sonradan AzSSR MİK sədri) TBMM-yə dəstək verdi; Bakıdan göndərilən neft və vəsait Ankara hökumətinin dövrü qazanmasında mühüm rol oynadı. Bu, iki türk dövləti arasında ilk strateji əməkdaşlıq nümunəsi sayılır.

Mustafa Kamal paşanın islahatları

Siyasi: 1922, 1 noyabr — sultanlıq ləğv; 1923, 29 oktyabr — respublika elan edildi; M. Kamal prezident (1923–1938). 1924 — xilafət ləğv, osmanlı sülaləsi sürgün, şəriət nazirliyi bağlandı; partiyalar qadağası (1925), Cümhuriyyət Xalq Partiyası (CHP) yaradıldı.

Hüquqi: 1924 — ilk konstitusiya; qadın-kişi bərabərliyi; şəriət məhkəmələri ləğv; Avropa tipli mülki/cinayət kodları; 1926 — İsveçrə modeli Məcəllə qəbul edildi.

İqtisadi: kapitulyasiyalar ləğv; sənaye və dəmiryollarının milliləşdirilməsi; 1924 — mərkəzi bank; aşar (1/10) vergisi ləğv; etatizm (dövlət kapitalizmi) — dövlət iqtisadiyyatın aparıcı qüvvəsi kimi.

Mədəni: Avropa təqvimi; 1928 — latın əlifbası; 1923, oktyabr — paytaxt Ankaraya köçürüldü; 1934 — Soyad qanunu, «Atatürk» soyadı; qadınlara seçki hüququ (1934).

Xarici siyasət (1920–1930-cu illər)

1932 — Türkiyə Millətlər Cəmiyyətinə qəbul olundu. 1936 — Montreux konfransı — Bosfor və Dardanel boğazları üzrə Türkiyəyə tam nəzarət hüququ verildi; beynəlxalq gəmi keçidi qaydaları yeniləndi. 1938 — Atatürk vəfat etdi; İsmət İnönü prezident seçildi. II DMB-də «Yurdda sülh, cahanda sülh» prinsipi ilə bitərəflik saxlanıldı.

1929 iqtisadi böhranı Türkiyəyə də təsir etdi: kənd təsərrüfatı ixrac qiymətləri (xüsusən pambıq, tütün, buğda) kəskin endi; xarici borclar artdı. Hökumət gömrük rüsumlarını artıraraq yerli istehsalı qorudu. 1934-cü ildən birinci beşillik iqtisadi plan tətbiq edildi — etatizm prinsipi ilə dövlət zavodları, dəmiryolları, enerji layihələri; buğda özünə yetərliliyi hədəfi. Nəticədə 1930-cu illərdə sənayeləşmə sürətləndi, işsizlik azaldı, Ankara iqtisadiyyatı müasirləşdirdi.

Tipik səhvlər

• Mudros 30 oktyabr 1918 — müharibədən çıxış; Sevr 1920 sultan imzaladı, TBMM tanımadı.
• Lozanna 1923 — müstəqillik + kapitulyasiyaların ləğvi; Sevr deyil!
• TBMM 1920, aprel, Ankara — M. Kamal sədri; sultanlıq 1922 ləğv, respublika 1923.
• Sakarya 1921 — marşal və qazi adları; Montreux 1936 — boğazlar.
• Atatürk islahatları: latın əlifbası, etatizm, xilafət ləğvi 1924.

DİM qeydləri

• Sevr vs Lozanna — DİM klassik müqayisə; TBMM yeganə qanuni hökumət.
• 1923, 29 oktyabr — respublika günü; 1934 Atatürk soyadı.
• Milli mübarizə ardıcıllığı: Sivas → TBMM → Sakarya → Lozanna.
• Azərbaycan yardımı — Nərimanov, neft; II DMB bitərəflik.