ABŞ

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 177–179 / kitab səh. 352–357 / §45

Birinci Dünya müharibəsinin ABŞ üçün nəticələri

ABŞ beynəlxalq nüfuz qazandı, dünya gücü kimi tanındı, alacagdar dövlət oldu. Müharibəyə gec daxil olması (1917) sənaye ixracını artırdı — Avropa dövlətlərinə silah, ərzaq, xammal satıldı. Ölkə ərazisində hərbi əməliyyat olmadı; müharibə sonrası 1920-də dünya avtomobil, neft, polad istehsalının böyük hissəsi ABŞ-a məxsus idi. Nyu-York maliyyə mərkəzi Londonun yerini almağa başladı.

U. Hardinqin prezidentliyi (1921–1923)

1920 seçkilərində respublikaçı Uorren Hardinq seçildi — «Amerikaya normal dövr qaytarmaq» şüarı ilə. Daxili siyasət: büdcənin səmərəli istifadəsi; Vilson dövründə iqtisadiyyata dövlət nəzarətinin ləğvi (müharibə sənayesi tənzimləmələrinin aradan qaldırılması); vergilərin azaldılması.

Xarici siyasət: Almaniya ilə ayrıca sülh müqaviləsi (Senat Versal ratifikasiya etməmişdi); Vaşinqton konfransı (1921–1922) — Uzaq Şərq (Çin suverenliyi, «açıq qapı» siyasəti), Sakit okeandakı adaların bölüşdürülməsi, dəniz donanmasının tonnajının məhdudlaşdırılması. Hardinq təcridçilik siyasətini davam etdirdi — ABŞ Millətlər Cəmiyyətinə daxil olmadı.

1920-ci illərdə irqi ayrı-seçkilik: «Böyük miqrasiya» — afroamerikalılar cənubdan şimala miqrasiya etdi (iş imkanları), lakin diskriminasiya, segregasiya, KKK (Ku Klux Klan) tipli təşkilatların terroru davam etdi. Afroamerikalılar NAACP kimi hüquqlarını müdafiə cəmiyyətləri yaratdı.

Hardinq kabinetində Tiskot skandalı — neft ehtiyatlarının qanunsuz satışı; prezidentin etibarı zədələndi. 1923 — Hardinq səfərdə San-Fransiskoda vəfat etdi — vitse-prezident Kalvin Kulic prezident oldu.

K. Kulicin prezidentliyi (1923–1929)

«ABŞ-nin işi biznesdir» — vergilərin azaldılması, istehsalat üzərində dövlət nəzarətinin ləğvi, tariflərin artırılması (xarici malların idxalının məhdudlaşdırılması). Konveyer (yığma xətti) istehsalda geniş tətbiq olundu — Henri Ford avtomobil zavodunda; istehsal ucuzlaşdı, alqı-satqı gücü artdı.

Xarici siyasət: xammal və bazar uğrunda mübarizə; Avropa dövlətlərinə kredit; alman reparasiyaları (Daues planı); Latın Amerikası ilə ticarət; Filippin və Havay adalarının statusu. Kulic minimal xarici müdaxilə prinsipini müdafiə etdi.

1920-ci illərin sonu («qızıl dövr»): alqı-satqı gücünün artması, kredit genişlənməsi, birja spekulyasiyası; lakin kənd təsərrüfatında artıq istehsal, torpaq qiymətlərinin şişməsi gizli ziddiyyətlər yaratdı. 1925 «Meymun məhkəməsi» (Dayton, Tennessi) — C. Skoups təkamül nəzəriyyəsinin mübahisəsi; fundamentalizm vs elmi düşüncə.

H. Huverin prezidentliyi (1929–1933)

Herbert Huver — mühəndis, humanitar fəal (I DMB-də ərzaq yardımı); minimal dövlət müdaxiləsi prinsipinə inanırdı. «Böyük böhran» (1929–1933) bütün planlarını pozdu:

• 1929, 24 oktyabr («Qara cümə») — Nyu-York birjasının çöküşü; səhmlərin dəyəri kəskin endi.
• Banklar iflas etdi; 1930–1933 — minlərlə bank bağlandı, əmanətçilər pulunu itirdi.
• İşsizlik 25%-ə çatdı; «hobo» adlı evsiz miqrasiya.
• Kənd təsərrüfatı böhranı — Dust Bowl (Toz qabağı) quraqlığı.
• Böhran Avropaya yayıldı — alman reparasiyaları dayandı.

Huver 1931 alman reparasiyalarına moratoriya təklif etdi; Hoovervil adlı müvəqqəti məskunlaşmalar yarandı. Dövlət müdaxiləsi məhdud qaldı — Huver «prosperity is just around the corner» (firavanlıq küncdədir) dedi, lakin vəziyyət pisləşdi.

F. Ruzveltin prezidentliyi (1933–1945)

Franklin Delano Ruzvelt (FDR) — 1932 seçkilərində qalib; «Yeni xətt» (New Deal) — iqtisadi böhranın aradan qaldırılması:

• 1933 — bank islahatları (Bank Holiday); zəif bankların bağlanması; FDIC — əmanətlərin sığortası.
• Kənd təsərrüfatı subsidiyaları (AAA); sənaye tənzimləməsi (NRA).
• İctimai işlər proqramları — magistral yollar, körpülər, parklar; WPA, CCC — gənclər və işsizlər cəlb olundu.
• 1935 «Sosial təminat haqqında» qanun — pensiya, işsizlik sığortası, əlillərə yardım — sosial dövlətin əsasını qoydu.
• Ali Məhkəmə əvvəlcə bir sıra qanunları konstitusiyaya zidd saydı; FDR məhkəmə tərkibini genişləndirmək cəhdi etdi.

Xarici siyasət: 1920–30-cu illərdə təcridçilik davam etdi; «Mehriban qonşuluq» (Good Neighbor Policy) — Latın Amerikası ilə yaxınlaşma; 1933 — SSRİ ilə diplomatik münasibətlər bərpa olundu (1920-dən kəsilmişdi); 1935 «Bitərəflik haqqında qanun» — ABŞ xarici müharibələrə qoşulmayacaq; 1941, mart «Lend-Liz qanunu» — Böyük Britaniya, Fransa, Çin, sonra SSRİ-yə hərbi yardım; II DMB-yə hazırlıq.

Tipik səhvlər

• Böyük böhran 1929 birja çöküşü ilə başladı — Huver dövrü; Ruzvelt «Yeni xətt».
• Hardinq 1921–1923, Kulic 1923–1929 — «biznesdir» şüarı Kulic dövrü.
• Lend-Liz 1941, mart — II DMB-dən əvvəl; 1935 bitərəflik qanunu.
• Vaşinqton konfransı 1921–1922 — Hardinq dövrü xarici siyasəti.
• Konveyer istehsalı — Kulic dövrü sənaye inqilabı.

DİM qeydləri

• Prezidentlər cədvəli 1901–1945 — ardıcıllıq və partiyalar.
• Böhran səbəbləri: birja, işsizlik, spekulyasiya; Yeni xətt tədbirləri.
• Lend-Liz — II DMB-yə hazırlıq; SSRİ tanınması 1933.
• T. Ruzvelt / F. Ruzvelt müqayisə sualları (fərqli nəsil).