Almaniya. Avropada reformasiya

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 102–106 / kitab səh. 204–213 / §27

Müqəddəs Roma imperiyası (962–1806)

962-ci ildə alman kralı Otto I Roma papasını qorumaq müqabilində Roma imperatoru elan edildi — Müqəddəs Roma imperiyası yarandı. Sonradan papa və imperator İtaliya üzərində üstünlük uğrunda mübarizə başladı. XII əsrdə imperatorun Şimali İtaliyayı işğal cəhdi uğursuz oldu — papanın şimali italyan şəhərləri ilə ittifaqı imperatorun məğlubiyyətinə və Şimali İtaliyayı işğal edə bilməməsinə səbəb oldu.

Papa ilə mübarizənin Müqəddəs Roma imperiyası üçün ağır nəticələri:

• Almaniyada mərkəzi hakimiyyət zəiflədi;
• Almaniya müstəqil knyazlıqlara parçalandı;
• Müqəddəs Roma imperatoru Almaniya və İtaliyada real gücünü itirdi.

Fransa və İngiltərə kimi bir çox Avropa dövlətindən fərqli olaraq orta əsrlərdə Almaniya və İtaliyada:

• güclü kral hakimiyyəti yox idi;
• siyasi bütövlük yox, parçalanma;
• çoxlu kiçik müstəqil dövlətlərdən ibarət;
• mərkəzləşmiş dövlət formalaşmadı.

Bu ölkələrdə siyasi parçalanma XIX əsrin sonuna qədər davam etdi.

Roma papası ilə münaqişə baş verən ölkələr

Reformasiya

Latın dilindən «yeniləmək», «təşkil etmək», «düzəltmək», «islahat» deməkdir. Orta əsrlərdə mövcud kilsə və xristian cəmiyyətinin yenilənməsini ifadə edən dini hərəkat. XVI əsrin əvvəlində Almaniyada başladı, digər Avropa ölkələrində yayıldı. Digər ölkələrdən fərqli olaraq Almaniyada mürəkkəb siyasi şərait reformasiyanın burada meydana çıxmasına şərait yaratdı.

Almaniyada reformasiya hərəkatının səbəbləri

XVI əsrin əvvəlində Avropada pisləşən iqtisadi şərait sosial gərginlik yaratdı — orta əsrlərin başından Qərbi Avropada mövcud olan inam birliyi və kilsənin üstünlüğü sarsıldı.

1. Siyasi səbəblər: Almaniya siyasi bütönlük yox, parçalanmış; güclü kral hakimiyyəti yox — Müqəddəs Roma imperiyasının ərazisində; torpaqlar zəngin ailələr, knyazlar və hersolar arasında bölünür — siyasi vakuum, xarici müdaxilə şəraiti. Almaniyanın hakim sülaləsi Habsburqlar katolik kilsəsinin diqqətini Almaniyaya cəlb etdi — kilsə Almaniyada istədiyi kimi hərəkət edə bilirdi (Fransa, İspaniya və İngiltərədə belə deyildi).

Habsburq sülaləsinin idarə etdiyi ölkələr: Avstriya, Müqəddəs Roma imperiyası, İspaniya.

2. Dini səbəblər: Reformasiyadan əvvəl Almaniyada din katolik kilsəsinin nəzarətində, böyük sərvət toplayırdı. Siyasi vakuumdan istifadə edərək dini qüvvəni iqtisadi gəlir mənbəyinə çevirdi. Əsas gəlir mənbəyi — indulgensiya (cənnət sertifikatı) satışı. Papa məhkəmələr və dini qüvvə ilə gəliri artırırdı; savadsızlıq sui-istifaləni artırırdı. Kilsəyə qarşı çıxanlar «bidətçi» adlanıb cəzalandırılırdı. Feodal parçalanma şəraitində katolik kilsəsinin zülmü güclü idi. Papa xəzinəsinə axan sərvət alman knyazlarında narazılıq yaratdı — Almaniya «barıt çantasını» xatırladırdı.

İndulgensiya — alıcının günahlarının ölümdən sonra cəzasının bağışlanmasını «təmin edən» sənəd.

3. Sosial səbəblər: Əksəriyyət kəndlərdə yaşayırdı; şəhərlərdə məskunlaşma zəif; təhsil səviyyəsi aşağı. Kəndlilər alman özşüurunun formalaşmasında böyük təsir — az və ya savadsız olduqları üçün latın mədəniyyətindən uzaq, şəhərlilərdən daha çox «almanlığını» qorudular. Almaniya katolik kilsəsinin mədəni təsiri altında idi — kilsə latınlaşmağa çalışırdı, dini ayinlərdə latın dili məcburi idi; latın bilməmək «qəbahət» sayılırdı.

Martin Lüter Bibliyayı alman dilinə tərcümə etdi — sadə insanlar anlaya bilirdi, katolik kilsəsinə qarşı mübarizə artdı.

4. İqtisadi səbəblər: Almaniya beynəlxalq bazarda İngiltərə, İtaliya və Hollandiyadan geri qalırdı; feodal parçalanma daxili ticarəti əngəlləyirdi; iqtisadiyyat əsasən kənd təsərrüfatı və mədənçilik; toplanan vergilər kilsə tikintisi və türklərə qarşı müharibələr üçün istifadə olunurdu.

İnhisar — hər hansı xidmət və ya məhsulun istehsal və satışının bir şəxs və ya şirkətlər qrupuna məxsus olması.

Reformasiya hərəkatının başlaması

Roma papası indulgensiya satışını genişləndirdi. 1517-ci ildə alman keşiş və professor Martin Lüter Vittenberg kilsəsinin qapısına 95-maddəlik tezisini asdı. 1445-ci ildə ixtira olunmuş kitab çapı fikirlərin yayılmasına kömək etdi. Lüterin ideyaları sadə insanlar, knyazlar (kilsə torpaqları istəyən) və knyazlar (kilsə üzərində nəzarət istəyən) tərəfindən dəstəkləndi — lüteran kilsəsi formalaşdı. Lüter papanın fərmanını (bull) ictimai tonqalda yandırdı.

Vormsda keçirilən toplantıda Roma papa və alman kralı V Karl Lüter və izləyicilərini əleyhinə qərar verdi — əsərləri yandırılmalı, izləyicilər cəzalandırılmalı. Saksoniya knyazı Lüteri qorudu.

V Karl imperiya birliyini qorumaq üçün reformasiyanın yayılmasına qarşı çıxdı; alman knyazlar kral fərmanına etiraz etdilər — protestant adlandırıldılar. 1555-ci ildə imperator və protestant knyazlar Auqsburq sazişi imzaladı — lüteranlar və katoliklər arasında müharibə bitdi.

1555 Auqsburq sazişi:

• Alman dövlətləri katoliklik və lüteranlıq arasında seçim azadlığı;
• əvvəlki kimi fərqli sosial təbəqələrə din seçimi hüququ verilmədi — «Kimin hakimiyyəti, onun dini» (cuius regio, eius religio);
• dini müharibə bitdi; katolik kilsəsinin parçalanması rəsmiləşdi; protestantlar tanındı; protestant knyazlara böyük imtiyazlar; din azadlığı məhdud.

Almaniyada reformasiyanın uğurla başa çatmasının səbəbləri:

• Siyasi hakimiyyət: knyazlar kilsə torpaqlarını ələ keçirmək istəyirdi; Saksoniya knyazı Lüteri qorudu;
• Mətbəə: Lüterin ideyaları broşür və kitablarda; Bibliya latın yerinə alman dilində.

1555-ci ildə: Auqsburq sazişi; Amasya sülhü; Səfəvi paytaxtının Qəzvinə köçürülməsi; Moskva şirkətinin yaradılması.

Almaniyada kəndli müharibəsi (1524–1525)

Tomas Münserin başçılığı ilə kəndli reformasiyası; şəhər yoxsulları da qoşuldu. Varlı şəhərlilər və M. Lüter feodalların tərəfinə keçərək üsyan qaldıranları öldürməyə çağırdı — dövlət və hökmdarların tanrı tərəfindən sülhü qorumaq missiyası ilə əsaslandırdı. T. Münserdən fərqli olaraq feodal qaydalarını silahlı mübarizə ilə həll çağırışı.

Kəndli müharibəsi feodal qaydalarına qarşı yönəlmişdi — feodal qaydalarının ləğvi burjuaziyanın xeyrinə idi, lakin Almaniyada burjuaziya hələ yenicə yarandığı üçün üsyana rəhbərlik edə bilmədi.

1525-ci ildə feodallar üsyanı yatırdı; T. Münser əsir alınıb edam olundu.

Məğlubiyyətin səbəbləri:

1. kəndlilərin ayrı-ayrı mübarizə;
2. kəndlilərin hərbi işi yaxşı bilməməsi;
3. üsyançılara qarşı muzdlu ordu yeridilməsi.

Kəndli üsyanının nəticələri:

• Sosial: kəndlilərə qarşı feodal qaydaları sərtləşdirildi;
• İqtisadi: şəxsən azad kəndlilər təhkimli halına düşdülər;
• Siyasi: feodal dağınıqlığı uzun müddət davam etdi.

Burjuaziya — kapitalist cəmiyyətində istehsal alətlərinin sahibi, muzdlu əmək ilə qazanc əldə edən hakim siniflər.

Avropada reformasiya

İngiltərədə reformasiya kral və papa arasında narazılıq əsasında başladı:

• parlament köməyi ilə kral İngiltərədə kilsənin başçısı elan edildi;
• katoliklik və protestantlığın birləşməsi — anqlikan etiqadı (XVI əsrin I yarısı);
• monastır mülkünün zadəganlara satılması kral hakimiyyətini gücləndirdi;
• bəzi ölkələrdə nümayəndə orqanlar əhəmiyyətini itirsə də, İngiltərədə parlament saxlanıldı.

Fransada reformasiya Jan Kalvin adı ilə bağlıdır:

1. protestantlığın etiqadlarından birini yaratdı;
2. dövlət–kilsə, əxlaq və dinə dair fikirlər — insan zövq və təmtəraqlı işlərdən uzaq; rəqs, yaxşı geyim, oyun, əyləncələr məhdud.

Kalvinin dövlət siyasəti yenicə yaranan burjuaziyanın xeyrinə idi. XVI əsrin sonunda Fransa kralı etiqad azadlığı haqqında fərman verdi — kalvinizm katolikliklə yanaşı rəsmiləşdi.

Əksreformasiya

Reformasiya başlayan kimi Roma papası itirdiklərini geri qaytarmaq üçün tədbirlər:

• pap qərarlarına əməl etməyənlər aradan qaldırıldı;
• qadağan kitablar siyahıya alınıb yandırıldı;
• papa məhkəmələri və İsa cəmiyyəti yaradıldı;
• müxtəlif təriqət üzvlərinə kütləvi qırğın — tonqalda yandırma; 1572-ci ildə Parisdə protestantlara qarşı kütləvi qətliam.

Katolik kilsəsinin əksreformasiya mübarizəsi xüsusilə İtaliya və İspaniyada uğurlu oldu. Dinin siyasətə istifadəsi Avropada daxili münaqişələr və müharibələrə (Otuzillik müharibə və s.) səbəb oldu.

İsa cəmiyyəti üzvləri yezuitlər — gizli xəfiyyə kimi; açdıqları məktəblər uzun müddət Avropanın ən yaxşı məktəbləri; yezuitlər missionerlik genişləndirdi; intellektual və siyasi bacarıqları ilə kral saraylarında yüksək vəzifələr.

Reformasiya hərəkatının nəticələri

Protestantlıq sosial-iqtisadi dəyişiklik — kapitalizmin yaranmasına təkan; xristian kilsələrindən fərqli etnik kimliklərə keçid — milli dövlətlər üçün zəmin. Lakin qadınların cəmiyyətdəki yeri dəyişmədi — kişilərə itaət, dövlət və ailə idarəetməsinə qabiliyyətsizlik.

Kapitalizm — xüsusi mülkiyyət və muzdlu əməyə əsaslanan iqtisadi sistem.

Müqayisə cədvəlləri

Avropada Otuzillik müharibə (1618–1648)

Vestfaliya konfransı: Avropanın ilk ən böyük sülh konfransı; dövlətlərarası münasibətlər sistemi; «suveren dövlətlərin bərabərliyi» ilk dəfə — müasir «Vestfaliya sistemi» (bərabər hüquq, daxili işlərə qarışma qadağası).

Vestfaliya sülhü:

• 300-dən çox alman dövlətinin müstəqillik və din təyinetmə hüququ — Almaniyanın siyasi dağınıqlığının rəsmiləşməsi;
• kiçik knyazlıqlara parçalanma — geosiyasi/strateji əhəmiyyət sarsıldı;
• Avropada dövlətlərarası müqavilədə ilk dəfə papanın imzasına ehtiyac yox — kilsə gücünün məhdudlaşdırılması;
• dünyəvilik gücləndi;
• Avropada dini müharibələr dövrünə son.

Rişelye (Fransa baş naziri, kardinal): katolik Fransa protestantları dövlət mənafeyi prinsipi ilə müdafiə etdi — dövlət mənafeyi prinsipinin başlanğıcı; dövlət mücərrəd, daimi qurum; hökmdar şəxsiyyəti, ailə və din universal tələbləri dövlət ehtiyaclarını müəyyən edə bilməz — milli mənafe əsas yol göstərici.

Reformasiya və Otuzillik müharibə — oxşar: Müqəddəs Roma imperiyasının ərazisində; katolik–protestant; Avropa dövlətləri iştirak etdi; Almaniyada parçalanma və feodal qaydalar gücləndi.

1555 Auqsburq və 1648 Vestfaliya — ortaq: Almaniyada dini müharibəyə son (Vestfaliya ilə tam); alman hökmdarlarına din azadlığı; dövlətlərin din təyinetmə hüququ.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 962 Otto I — Müqəddəs Roma imperiyası; 1517 Lüter — reformasiya başlanğıcı.
• 1555 Auqsburq vs 1648 Vestfaliya — din azadlığı; Vestfaliya parçalanmanı rəsmiləşdirdi.
• Lüter ≠ Münser — Lüter feodalları dəstəklədi; Münser feodal zürmə qarşı, edam 1525.
• Otuzillik müharibə — 1618–1648; dini müharibələrin «sonuncusu»; Vestfaliya sistemi.

DİM qeydləri

• Papa münaqişələri cədvəli — XII Müqəddəs Roma, XIII İngiltərə, XIV Fransa.
• Reformasiya səbəbləri — siyasi, dini, sosial, iqtisadi (4 blok).
• Auqsburq 1555 — «Kimin hakimiyyəti, onun dini»; Vestfaliya 1648 — suveren bərabərliyi.
• Rişelye — dövlət mənafeyi prinsipi.