İngiltərə

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 98–101 / kitab səh. 196–203 / §26

V əsrdən əvvəl anql-sakslar Şimali Avropadan gələrək İngiltərəni işğal etdi, yeddi krallıq yaratdılar. Vikinqlər İngiltərənin bir hissəsini işğal etdi; tədricən anql-sakslarla qarışaraq IX əsrdə «ingilislər» adlandırıldılar. IX əsrin sonunda vahid krallıq yarandı — «İngiltərə» adı anglələrdən gəlir.

Normanlardan əvvəl ingilislər kiçik kəndlərdə yaşayırdı; hər ailənin kiçik torpaq payı; «ortaq torpaq» — mal-qara üçün; hər kənddə qanunların icrasına nəzarət edən şerif; ingilis kəndliləri kralın əmri ilə işğalçılara qarşı döyüşdü.

Norman işğalı (1066)

Normanlar (şimali insanlar) X əsrdə Şimali Fransada yerləşərək Normandiya hersoqluğunu yaratdılar. Normandiya hersoqu Vilhelm ölmüş ingilis kralı ilə qohumluq əsasında ingilis taxtına iddia etdi. 1066-cı ildə ağır süvari ordusu ilə İngiltərəyə hücum etdi.

Hastinqs döyüşü: ingilis kralının anql-sakson piyadasını məğlub etdi; Londonu tutdu, özünü İngiltərə kralı elan etdi. I Vilhelmin hakimiyyəti dövründə Fransadakı Normandiya da ingilis tacına tabe idi.

Hastinqsdə norman oxçuları və süvarisi anql-sakson shield wall (sədir qoruması) ilə döyüşdü; normanlar saxta geri çəkilmə taktikası ilə ingilis sıralarını pozdular.

Norman işğalının İngiltərə üçün nəticələri (XI əsrin II yarısı)

• Mərkəzləşmiş dövlətin əsasının qoyulması — Əksəriyyət kəndli təhkimli (serf) oldu
• Kral hakimiyyətinin güclənməsi — Feodallaşma prosesi tamamlandı
• Siyasi birliyin möhkəmlənməsi — Daxili və xarici ticarət genişləndi

I Vilhelmin hakimiyyəti (1066–1087)

Ölkədəki bütün torpaqları kral mülkü elan etdi; norman cəngavərlərə və kral vassallarına payladı; bütün zadəganlardan ona tək hökmdar kimi and içməyə məcbur etdi; əhalinin və əmlakın siyahıya alınması (Roma dövründən sonra Avropada ilk) keçirdi; anql-sakson vergi sistemi və kral məhkəmələrini təkmilləşdirdi; məmurluq və yüksək kilsə mənsəblərində yerliləri normanlarla əvəz etdi.

İngilis kəndliləri təhkimli edildi; az sayda azad kəndli qaldı (ingilis agrar inkişafının xüsusiyyəti). Becərilən torpaqların 1/7-i və şəhərlərin əksəriyyəti kral mülkü idi.

Digər Avropa ölkələrindən fərqli olaraq İngiltərədə bütün feodallar kralın birbaşa vassalları idi — hərbi xidmət və vergi ödəyirdilər. Bu amillər XI–XII əsrlərdə kral hakimiyyətini gücləndirdi.

Norman idarəedici sinfi anql-sakson zadəganları ilə qarışaraq yeni ingilis mədəniyyətinə çevrildi.

Orta əsr İngiltərə şəhərlərinin xüsusiyyətləri: X–XI əsrlərdə, norman işğalından əvvəl formalaşmağa başladı; sənətkarlıq və ticarət əsasında; əsasən kral torpağında — Fransa şəhərlərindən fərqli olaraq öz idarəetmə hüququ almadılar.

II Henrixin hakimiyyəti (1154–1189)

XII əsrin II yarısında kral hakimiyyəti genişləndi; bəzi fransız torpaqları ingilis idarəsinə keçdi; məhkəmə, hərbi və kilsə islahatları keçirdi.

Məhkəmə islahatı: kral məhkəmesinin yurisdiksiyasını genişləndirmək; hər azad adam ödənişlə kral məhkəməsinə müraciət edə bilərdi; işlər iclasçılar (juror) tərəfindən araşdırılırdı; bütün İngiltərə üçün vahid kral məhkəməsi; kral məhkəmesinin səlahiyyətləri artdı; ümumi qanunlar yerli qəbilə yığıncaqlarının yerini aldı.

Hərbi islahat: hər azad adam mülkiyyətinə uyğun silah sahibi olmalı və kral çağırışında hərbi yürüşə qatılmalı; feodallar «qalxan pulu» (shield money) verməli — kral bu vergi ilə muzdlu cəngavərlər saxlayır, baron ordularından asılılığı azaldır.

Kilsə islahatı: kralın kilsə üzərində nəzarət qurmaq cəhdi — tam uğurlu olmadı, kilsə və ictimaiyyət narazılığı.

Nəticə: kral hakimiyyəti daha gücləndi; feodal dövlətin mərkəzləşdirilmesinə kömək etdi.

«Böyük Azadlıqlar xartiyası» (1215)

XIII əsrin əvvəlində Fransa ilə müharibələr böyük maliyyə tələb etdi; kral İohann feodallar, kilsə və şəhərlərdən vergi artırdı; papa ilə münaqişə taxtdan məhrum etmə ilə nəticələndi — kral özünü papanın vassalı elan etdi, bu isə böyük üsyan yaratdı. 1215-ci ildə kral «Böyük Azadlıqlar xartiyası» (Magna Carta) imzaladı.

Xartiyanın məzmunu:

• iri feodallara geniş hüquqlar;
• cəngavərlər, şəhərlilər və azad kəndlilərə məhdud hüquqlar;
• şəhərlərin mövcud azadlıqları təsdiqləndi;
• kral vassallardan və tabələrdən müəyyən məbləğdən çox vergi ala bilməzdi;
• bütün azad insanlar kral məmurlarının sərtliyi və həddindən artıq cərimələrdən qorunurdu.

Parlamentin yaradılması (1265)

Kral xartiyaya əməl etmədi — daxili müharibə. 1265-ci ildə ingilis tarixində ilk parlament (qanunverici orqan) çağırıldı: iri feodallar, yüksək din xadimləri, cəngavər və şəhər nümayəndələri; kral vergi yalnız parlament razılığı ilə təyin edə bilərdi; XIV əsrdə parlament qanunların qəbulunda iştirak hüququ aldı.

Uot Tayler üsyanı (1381)

XIV əsrin ortalarında «Qara ölüm» İngiltərə əhalisinin 1/4-ini öldürdü; əmək qüvvəsi çatışmazlığına görə kral sərt qanunlar qəbul etdi:

1. torpaqsız və gəlirsiz 12–60 yaş arası hər kəs az əməkhaqqı ilə işləməli;
2. imtina ağır cəzaya məruz qalır.

Bu qanunlar və feodal zülm üsyan yaratdı; Robin Qud legendaları bu dövrdə yaranmışdır. 1381-ci ildə Uot Taylerin rəhbərliyi ilə kəndli üsyanı.

Səbəblər: feodal zülm, vergilərin artırılması.

Üsyançılar Londona «xeyirxah kral»a görüşmək üçün yürüdü; tələblər: təhkimçilik və biyarın ləğvi, vergilərin azaldılması.

Kral əvvəlcə razılaşdı, sonra hiylə və xəyanət ilə üsyanı yatırdı; Uot Tayler öldürüldü.

Nəticə: vergilər bir qədər azaldıldı; sərt qanunlar yumşaldıldı; kəndlilərin təhkimçilikdən azad olması prosesi sürətləndi.

Al və Ağ qızılgül müharibəsi (1455–1485)

30 illik feodal qruplar arasında hakimiyyət mübarizəsi.

Nəticələr:

• VII Henri Tudor hakimiyyətə gəldi;
• Tüdorlar sülaləsi (1485–1603) başladı;
• VII Henri Tudor mərkəzi hakimiyyət gücləndirmək üçün iri feodallara qarşı mübarizə, feodalların şəxsi hərbi detaçmentlərinin ləğvi — İngiltərədə mütləq monarxiyanın yaradılması prosesi;
• zadəganlar (gentry) və orta təbəqənin dəstəyini aşağı vergilər təyin etməklə qazandı.

XII əsrin sonunda norman fəth edənlər və yerli əhalinin birləşməsi tamamlandı, dil fərqləri yox oldu — ingilis dili əsas danışıq dili; feodallar və məmurlar fransız, rəsmi sənədlərdə latın istifadə olunurdu. Mərkəzləşmiş dövlətin yaradılması başladı; London paytaxt; vahid bazar formalaşdı; XV əsrdə ingilis dili son formasına çatdı — fransız, latın və digər dillərlə zənginləndi.

XVI əsrdə reformasiya: kilsə dövlətə tabe edildi; kralın başçılığında anqlikan kilsəsi yarandı — mütləqiyyətin (monarxın limitsiz qüvvəsi) güclənməsinin amillərindən biri.

I Yelizavetanın hakimiyyəti (1558–1603)

İngiltərə tarixinin «qızıl dövrü». İqtisadi siyasət proteksionizm (yerli istehsal və ticarətin qorunması) prinsipinə əsaslanırdı; ingilis mallarının ixracı üçün şərait — gəmiçilik və toxuculuq inkişaf etdi; dəniz ticarəti və koloniyalar uğrunda mübarizə (əsas rəqib İspaniya); kraliça ingilis «dəniz itlərini» (piratlar) və səyyahları qoruyurdu.

1588-ci ildə İngiltərə İspaniyaya hücum etmək istəyən «Məğlubedilməz armada» donanmasını məğlub etdi.

Məğlubedilməz armadanın məğlubiyyətinin nəticələri:

• İngiltərə Avropanın ən güclü qüvvələrindən biri;
• dəniz ticarəti və koloniyalarda üstünlük;
• Şimali Amerikada ilk ingilis koloniyası;
• səyahətlər nəticəsində Amerikadan kartof və tütün İngiltərəyə gətirildi.

I Yelizavetanın varisi olmadığından Tüdorlar sülaləsi bitdi; 1603-cü ildə Stüartlar sülaləsi hakimiyyətə gəldi.

XVI–XVII əsrin əvvəli: iqtisadi və sosial vəziyyət

Avropada iqtisadi və sosial kriz; əsas problem inflyasiya (qiymət inqilabı).

İnflyasiyanın səbəbləri:

1. coğrafi kəşflərdən sonra Amerikadan qızıl və gümüş axını;
2. əhalinin artması ilə torpaq və ərzaq tələbatının artması.

Müharibələr, vəba və aclıq iqtisadi artımı zəiflətdi, sosial gərginlik yaratdı.

Çəpərləmələr (enclosures): XVI əsrdə ingilis zadəganlar (feodallar) kəndlilərin torpaqlarını zorla alıb qoyun otlaqlarına çevirdilər.

Koloniya — başqa dövlətin idarə etdiyi ərazi. Proteksionizm — xarici mallardan daxili bazarın qorunması, idxalın məhdudlaşdırılması.

Müqayisə cədvəlləri

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 1066 Hastinqs — Vilhelm; mərkəzləşmə; Normandiya ingilis tacında.
• 1215 Magna Carta — İohann; 1265 parlament — vergi razılığı.
• 1381 Uot Tayler — təhkimçilik və biyarın ləğvi tələbi; Jaklarla müqayisə.
• 1455–1485 — qızılgül müharibəsi; VII Henri Tudor; Tüdorlar 1485.
• 1588 — Məğlubedilməz armada; 1603 Stüartlar.

DİM qeydləri

• Norman işğalı nəticələri — siyasi və sosial-iqtisadi cədvəl.
• Magna Carta + parlament — ingilis konstitutsional inkişafın başlanğıcı.
• Fransa–İngiltərə müqayisə — Yüzillik müharibə, papa münaqişəsi, qara ölüm, üsyanlar.
• I Yelizaveta — proteksionizm, 1588, koloniyalar, kartof/tütün.