Asiya Hun dövləti

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 16–18 / kitab səh. 32–36 / §3

Asiya Hun dövləti — Şərqi Asiyada, indiki Monqolustan, Şimali Çin, Qazaxıstan, Sibir ərazilərində mövcud olmuş güclü nomad dövlətidir. Hunlar tarixdə ilk dəfə e.ə. III–II əsrlərdə Çin salnamələrində qeyd olunmuşlar. Onlar atlı döyüşçülər, əfsanəvi oxçular və bacarıqlı hərbi strateglar idi. Asiya Hun dövləti Şərq Asiyasının siyasi xəritəsini uzun müddət formalaşdırmış, Çinlə münasibətlərdə mühüm rol oynamışdır. Hunlar köçəri həyat tərzi sürürdülər — yayda şimala, qışda cənuba köç edirdilər. At onların həyatının mərkəzində idi — yemək, daşıma, döyüş vasitəsi. Hun uşaqları at üstündə doğulur, at üstündə böyüyürdü.

Hunların iqtisadiyyatı maldarlıq, ovçuluq və ticarətə əsaslanırdı. Onlar Çinlə, Orta Asiya xalqları ilə, hətta Qərbə qədər ticarət aparırdılar. İpək, metal, duz, dəri mübadilə predmetləri idi. Hunlar həm də Çin sərhədinə hücum edərək qənimət, əsir, vergi toplayırdılar.

Dövlətin yaranması

Teoman dövrü (e.ə. 220–209)

Teoman — Asiya Hun dövlətinin banisi sayılır. O, e.ə. 220–209-cu illərdə hakimiyyətdə olmuş, hun tayfalarını birləşdirərək mərkəzləşdirilmiş dövlət yaratmışdır. Teomanın paytaxtı Ötükən (Orta Asiyanın mərkəzi) idi. Ötükən hunların mənəvi və siyasi mərkəzi hesab olunurdu — sonrakı bütün türk xaqanlıqları Ötükəni paytaxt kimi qəbul etmişlər.

Teoman Çinlə münasibətləri kəskinləşdirmiş, sərhəd ərazilərinə hücumlar etmişdir. Lakin o, oğlu Mete tərəfindən deposed edilmişdir — Mete ata hakimiyyətini zəif hesab edirdi və daha aqressiv siyasət aparmaq istəyirdi. Mete öz atını ovlamaq bəhanəsi ilə Teomandan qayıq almış, uzaqlaşmış, sonra geri qayıdaraq ata qarşı çıxmış və onu öldürmüşdür. Bu, hunların sərt idarəetmə anlayışının nümunəsidir.

Mete dövrü (e.ə. 209–174)

Mete (Mao-tun) — Asiya Hun dövlətinin ən qüdrətli hökmdarıdır. O, e.ə. 209–174-cü illərdə hakimiyyətdə olmuş, dövləti zirvəyə çatdırmışdır. Metenin ən məşhur ixtirası «onluq sistem» (onluq hərbi təşkilat) idi — ordusu onluq, yüzlük, minlik, onminlik bölüklərə ayrılırdı. Bu sistem hərbi idarəetməni sadələşdirirdi və sürətli manevr imkanı verirdi.

Mete «səslənən oxlar» (islikli oxlar) taktikasını tətbiq etmişdir — oxçular eyni vaxtda ox ataraq düşmənə qorxu salırdılar. Bu taktika psixoloji təsir göstərirdi və düşmən qoşunlarını panikaya salırdı.

e.ə. 200-cü ildə Mete Çin imperatoru Pinçen (Qao-ti) ilə Pinçen müqaviləsi bağlamışdır. Müqaviləyə görə Çin hər il Hunlara xəzinə, ipək, taxıl göndərirdi; Hunlar isə Çin sərhədlərinə hücum etməyəcəkdilər. Bu, Çin üçün «barışın alınması» (tribute diplomacy) adlandırılır.

Mete Böyük Çin səddini (Sədd-i Böyük) keçməyə çalışmış, lakin uğursuz olmuşdur — sədd hun hücumlarını dayandıra bilməmişdir. Mete dövründə İpək yolunun formalaşması sürətlənmişdir — hunlar bu ticarət yolunun mühafizəsində və nəzarətində mühüm rol oynamışlar. İpək yolu Şərqdən (Çin) Qərbə (Roma) qədər uzanan karvan yolu idi; hunlar bu yoldan keçən karvanlardan vergi alır, mühafizə xidməti göstərirdilər.

Mete dövründə Asiya Hun dövlətinin sərhədləri şimalda Sibirə, qərbdə Orta Asiyaya, cənubda Çin səddinə qədər uzanırdı. Hun ordusu 100 min atlıdan ibarət idi — dünyanın ən güclü hərbi qüvvələrindən biri sayılırdı.

Dövlətin parçalanması və süqutu

e.ə. 58-ci ildə Asiya Hun dövləti Şərqi Hun və Qərbi Hun olmaqla iki yerə bölündü. Şərqi Hunlar Çinlə yaxınlaşdı, Qərbi Hunlar isə qərbə — Orta Asiyaya yönəldi. Parçalanmanın səbəbi daxili çəkişmələr, taxt uğrunda mübarizə və Çinin «böl və idarə et» siyasəti idi. 36-cı ildə Qərbi Hunlar tamamilə dağıldı — Çi-Çi xanı öldürüldü, Qərbi Hun dövləti süqut etdi. Şərqi Hunlar isə bir müddət Çin tabeliyində qaldılar. Qərbi hunların qalıqları sonradan Avropa Hunlarına — Attilanın hunlarına — səbəb olmuş ola bilər, lakin bu nəzəriyyə mübahisəlidir.

İdarəetmə, din və mədəniyyət

İdarəetmə sistemi

Hun idarəetməsində El tanhu (Göy xan) — ali hökmdar idi. «El tanhu» «Göydən gələn hökmdar» mənasını verirdi — hunlar hökmdarın göyün seçdiyi şəxs olduğuna inanırdılar. Bu anlayış sonradan bütün türk xaqanlıqlarında «Göy xaqan» (Gök xan) adı ilə davam etmişdir.

Din

Hunların əsas dini Tenqri (Göy Tanrı) pərəstliyidir — şamanizm elementləri ilə birləşmiş monoteist inanc. Tenqri — göyün, qüdrətin, ədalətin simvolu idi. Hunlar Tenqri inancına görə hökmdarın göydən gəldiyinə inanırdılar — bu «El tanhu» anlayışının əsasını təşkil edirdi. Şamanlar dini mərasimləri aparır, xəstələrə dərmən verir, gələcək haqqında proqnozlar edirdilər. Şamanizm — təbiət ruhlarına, ata ruhlarına inam — hun mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi idi. At, qartal, qurd müqəddəs heyvanlar sayılırdı.

Hun ordusunun strukturu Mete tərəfindən yaradılmış onluq sistemə əsaslanırdı. 10 nəfər — onluq, 10 onluq — yüzlük, 10 yüzlük — minlik, 10 minlik — tümen (onminlik). Bu sistem sonradan monqol, türk, rus ordularında da tətbiq edilmişdir. Hun silahları — ox, kamandan, qılınclar, zəncirli zirh — döyüşdə yüksək effektivlik göstərirdi.

Asiya Hun və Qərbi Hun müqayisəsi

Hunlar və digər dövlətlər müqayisəsi

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Teoman (e.ə. 220–209) — dövlətin banisi; paytaxt Ötükən.
• Mete (e.ə. 209–174) — zirvə dövrü; onluq sistem və islikli oxlar onun ixtirasıdır.
• Pinçen müqaviləsi e.ə. 200-cü ildə bağlanıb — Mete ilə Çin imperatoru arasında.
• Böyük Çin səddi Metenin dövründə tikilib (e.ə. 214), lakin hunları dayandıra bilməyib.
• Dövlət e.ə. 58-ci ildə parçalanıb; Qərbi Hun 36-cı ildə süqut edib.
• El tanhu = Göydən gələn hökmdar; Tenqri = Göy Tanrı.

DİM qeydləri

• Asiya Hun — Ötükən, Teoman, Mete — bu üçlü DİM suallarında əsasdır.
• Onluq sistem və islikli oxlar — Metenin hərbi yenilikləri; mütləq bilin.
• Pinçen müqaviləsi (200 e.ə.) — Çin barışın alınması; İpək yolu ilə əlaqəli suallarda vacibdir.
• 58 — parçalanma; 36 — Qərbi Hun süqutu; tarixi ardıcıllıq yadda saxlayın.
• Tenqri və El tanhu — sonrakı türk xaqanlıqlarına təsir edən anlayışlar.