Qədim Çin

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 19–21 / kitab səh. 37–42 / §4

Qədim Çin sivilizasiyası dünyanın ən qədim və davamlı sivilizasiyalarından biridir. Çin mədəniyyəti Huang He (Sarı çay) və Yangtze (Mavi çay) vadilərində formalaşmış, min illər boyu özünəməxsus inkişaf yolu keçmişdir. Çin sivilizasiyası yazı, kağız, kompas, partlayıcı maddələr, ipək istehsalı kimi ixtiralarla dünya mədəniyyətinə böyük töhfə vermişdir.

Erkən sivilizasiya və Döyüşən Dövlətlər

Çin sivilizasiyası e.ə. III–II minilliklərdə Huang He vadisində yaranmışdır. Erkən dövrdə Çin ərazilərində bir neçə krallıq mövcud olmuşdur. e.ə. VIII–III əsrlərdə «Döyüşən Dövlətlər» (Warring States) dövrü başlamışdır — yeddi krallıq bir-biri ilə mübarizə aparmış, lakin eyni zamanda fəlsəfə, elm və mədəniyyət inkişaf etmişdir. Bu dövrdə Konfutsi, Lao-tsi, Men-tsi kimi böyük mütəfəkkirlər yaşamış, müxtəlif fəlsəfi məktəblər yaranmışdır. Döyüşən Dövlətlər dövrü «Çin fəlsəfəsinin baharı» adlandırılır — Konfutsiçilik, Daoizm, Legalizm, Moizm kimi məktəblər formalaşmışdır.

Huang He (Sarı çay) Çinin «ana çayı»dır — seli tez-tez daşqınlar yaradırdı, lakin vadisi münbit idi. Yangtze (Mavi çay) cənubda yerləşir, daha geniş vadisi var — sonradan Çin iqtisadiyyatının mərkəzinə çevrilmişdir. Erkən Çin sivilizasiyası keramika, brunc alətlər, yazı sisteminin ilkin formaları ilə xarakterizə olunurdu.

Qin sülaləsi — vahid Çin

Qin Shi Huangdi (Qin Shihuang) — Çin tarixinin ən məşhur hökmdarlarından biridir. O, e.ə. 221-ci ildə yeddi krallığı fəth edərək vahid Çin imperiyasını yaratmışdır. Qin Shi Huangdi özünü «Çinin birinci imperatoru» elan etmiş, «Shi Huangdi» («birinci səma imperatoru») titulunu daşımışdır.

Qin dövründə ölkə 36 vilayətə bölünmüş, vahid ölçü və çəki sistemi, vahid yazı tətbiq edilmişdir. Yollar standartlaşdırılmış, vahid pul sistemi tətbiq edilmişdir. Qin Shi Huangdi bütün silahları toplamış, əridib, sədd tikintisində istifadə etmişdir. e.ə. 214-cü ildə Böyük Çin səddi tikintisinə başlanmışdır — sədd hun hücumlarından qorunmaq məqsədilə inşa edilmişdir. Sədd 6000 km-dən artıq uzunluqda idi, mühafizə qüllələri, siqnal sistemləri ilə təchiz olunmuşdu. Qin Shi Huangdi tənqidçiləri məhv etmiş, kitab yandırmış, «Yanmış kitablar» hadisəsi tarixə düşmüşdür — yalnız kənd təsərrüfatı, tibb, proqnoz kitabları qorunmuşdu. Onun məzarını qoruyan Terrakota ordusu — minlərlə gilin heykəlindən ibarət — dünyanın ən möhtəşəm arxeoloji tapıntılarından biridir; hər heykəl fərqli üz cizgilərinə malikdir.

Han sülaləsi

Han sülaləsi (e.ə. 206 — eramızın III əsrinə qədər) Çin tarixinin «qızıl dövrü» hesab olunur. Han dövründə iqtisadiyyat, elm, mədəniyyət, xarici ticarət inkişaf etmişdir. e.ə. II əsrdə İpək yolu fəal şəkildə işləməyə başlamışdır — Çin ipəyini Qərbə, Qərbdən isə ədviyyat, qiymətli daşlar, cam gətirirdi. İpək yolu Şian (Chang'an) şəhərindən başlayır, Orta Asiya, Persiya, Mesopotamiya, Aralıq dənizi vasitəsilə Romaya qədər uzanırdı. Han dövründə konfutsiçilik rəsmi ideologiya olmuş, dövlət xidmətinə imtahan sistemi tətbiq edilmişdir.

Han dövrünün sonunda daxili çəkişmələr güclənmişdir. 184-cü ildə «Qırmızı Qaş» (Red Eyebrows) və «Sarı Turban» (Yellow Turbans) üsyanları baş vermişdir — bu üsyanlar feodal zadəganlara və korrupsiyaya qarşı kəndli etiraz idi. Sarı Turban üsyanı taoist dini hərəkatla əlaqəli idi; üsyançılar sarı baş bandı taxırdılar. Han sülaləsi eramızın III əsrində süqut etmişdir — Çin yenidən parçalanmış, «Üç Krallıq» dövrü başlamışdır.

Çin mədəniyyəti

• Yazı — Kuneiform tipli ideoqramlar; vahid yazı (Qin dövrü)
• Kağız — e.ə. I əsr — dünyada ilk kağız istehsalı
• Kompas — Navigasiya üçün — e.ə. I əsr
• Partlayıcı maddə — e.ə. I əsr — fişek, raket
• Tarixçilik — Sima Qian — «Tarix yazısı» (Shiji)
• Fəlsəfə — Konfutsi, Lao-tsi, Men-tsi
• İpək — Dünyaya ixrac — İpək yolunun əsas məhsulu

Kağız e.ə. I əsrdə Cai Lun tərəfindən təkmilləşdirilmişdir — əvvəlcə tibbi məqsədlər üçün istifadə olunurdu, sonra yazı materialına çevrilmişdir. Kompas e.ə. I əsrdə navigasiya üçün istifadə olunmağa başlamışdır — maqnit iynəsi üzərində fırlanan kağız diski. Partlayıcı maddə (barud) əvvəlcə fişek, raket, partlayıcı silahlar üçün istifadə olunurdu — sonradan Avropaya yayılmışdır.

Konfutsi (e.ə. 551–479)

Konfutsi — Çin fəlsəfəsinin banisi, «Konfutsiçilik» məktəbinin yaradıcısıdır. Onun təlimləri Çin cəmiyyətinə min illər boyu təsir etmişdir. Konfutsinin əsas ideyaları:

«Öyrənmək və hər gün təkrarlamaq — xoşbəxtlik deyilmi?» «Dost gəldikdə, dostluq etmək — sevinc deyilmi?» «Başqalarının tanımadığı halda dözümlü olmaq — zəngin adam deyilmi?» «Özünə rəhbər ol, başqalarına rəhbərlik et» «Başqalarına elə rəftar et ki, sənə elə rəftar etsinlər» «Bilmək bilmədiyini bilmək — bilikdir»

Konfutsiçilik ailə dəyərlərinə, izzətə, təhsilə, dövlət xidmətinə, «ren» (insani yaxşılıq) prinsipinə əsaslanırdı. Konfutsi «Analects» (Lunyu) — söhbətlər toplusu — əsərini yaratmışdır; bu kitab min illər boyu Çin təhsil sisteminin əsasını təşkil etmişdir.

Sima Qian (e.ə. 145–86) — «Tarix yazısı» (Shiji) əsərinin müəllifi — Çin tarixinin atası sayılır. Shiji 130 fəsildən ibarətdir, 3000 ildən artıq tarixi əhatə edir. Sima Qian öz atasına görə cəza çəkmiş, lakin əsərini tamamlamaq üçün yaşamağa davam etmişdir.

Səbəb–nəticə

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Qin Shi Huangdi e.ə. 221-ci ildə vahid Çin yaratdı — 36 vilayət.
• Böyük Çin səddi e.ə. 214-cü ildə tikilməyə başlandı — Qin dövründə.
• Han sülaləsi e.ə. 206-dan eramızın III əsrinə qədər — «qızıl dövr».
• İpək yolu e.ə. II əsrdə fəal inkişaf etdi — Han dövründə.
• 184 — Qırmızı Qaş və Sarı Turban üsyanları; Han süqutunun əvvəli.
• Sima Qian — «Tarix yazısı» (Shiji); kağız e.ə. I əsr — Çin ixtirası.

DİM qeydləri

• Huang He və Yangtze — Çin sivilizasiyasının iki əsas çayı.
• Qin Shi Huangdi (221 e.ə.) — vahidlik, 36 vilayət, sədd, Terrakota ordusu.
• Han = İpək yolu, Sima Qian, kağız, kompas — mədəniyyət cədvəli vacibdir.
• Konfutsi sitatları — ən azı 2–3 sitat yadda saxlayın; «Bilmək bilmədiyini bilmək» klassik sualdır.
• 184 üsyanları — Han süqutunun səbəbi; tarixi ardıcıllıq: Qin → Han → üsyanlar → süqut.