Qədim Hindistan

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 22–23 / kitab səh. 43–46 / §5

Qədim Hindistan sivilizasiyası Ind çayı vadisində formalaşmış, dünya mədəniyyətinə riyaziyyat, astronomiya, tibb, fəlsəfə və din sahələrində böyük töhfələr vermişdir. Hindistan «subkontinent» adlandırılır — Himalay dağları, Ind və Qanq çayları, Hind okeanı ilə əhatə olunmuş geniş ərazidir. Qədim Hindistan tarixi Harappa mədəniyyətindən başlayır, Aria köçü, Maurya imperiyası, kasta sistemi və iki böyük din — hinduizm və buddizm — ilə zəngindir.

Harappa (Ind) mədəniyyəti

e.ə. III minillikdə Ind çayı vadisində Harappa mədəniyyəti (Ind mədəniyyəti) yaranmışdır. Mohenjo-Daro və Harappa — bu mədəniyyətin ən məşhur şəhərləridir. Bu şəhərlər mükəmməl planlaşdırılmışdı: düz küçələr, kanalizasiya sistemi, hamamlar, anbarlar, qalalar. Mohenjo-Daro şəhərində «Böyük hamam» — 12m×7m×2.4m ölçüdə — mövcud idi; kanalizasiya sistemi hər evə qədər uzanırdı. Harappa mədəniyyətində standart ölçülər, çəki sistemi istifadə olunurdu — bu, mərkəzləşdirilmiş idarəetmənin göstəricisidir.

Harappa mədəniyyətində yazı sistemi mövcud olmuş, lakin hələ tam açılmamışdır. Əhali bucaq, arpa, pambıq yetişdirir, dulusçuluq, metallurgiya ilə məşğul olurdu. «Tanzir» fiqurinələri — ana tanrıça təsvirləri — dini inancları əks etdirir. Mədəniyyət e.ə. II minilliyin ortalarında naməlum səbəblərdən süqut etmişdir — ehtimal ki, iqlim dəyişikliyi, sel, xarici işğal.

Aria köçü və Veda dövrü

e.ə. II minilliyin sonu – I minilliyin əvvəlində Ari (Ariya) tayfaları Orta Asiyadan Hindistana köç etmişlər. Onlar Veda — müqəddəs dini mətnlər — yazmışlar. Veda dövrü hinduizmin formalaşma dövrüdür. Veda dörd hissədən ibarətdir: Rigveda, Samaveda, Yajurveda, Atharvaveda. Ari cəmiyyətində kasta (varna) sistemi yaranmışdır — cəmiyyət siniflərə bölünmüşdür. Ari tayfaları yerli əhalini (dravidləri) asimilasiya etmiş, onları aşağı kastaya — shudralara — məcbur etmişlər.

Maurya imperiyası

e.ə. IV əsrdə Çandragupta Maurya Maurya imperiyasını yaratmışdır. Çandragupta Makedoniya kralı III Aleksandrın işğalından sonra vahid Hindistan dövlətini qurmuşdur. Onun müəllimi Kautilya «Arthashastra» — dövlət idarəetməsi traktatı — yazmışdır. Onun nəvəsi Ashoka (Aşoka) — Maurya imperiyasının ən məşhur hökmdarıdır. e.ə. III əsrdə Ashoka hinduizm dindən buddizmə keçmiş, buddizmi bütün imperiyada yaymışdır. Ashoka Kalinga müharibəsindən sonra buddizmin qeyri-zorakılıq prinsiplərinə əhval ruhunda düşmüş, «dharma» siyasətini həyata keçirmişdir.

Ashoka şir sütunları — daş sütunlar üzərində şir heykəlləri — tikdirmişdir; bu sütunlar bu gün Hindistanın milli simvoludur (dövlət gerbi). Sarnath sütununda dörd şir arxaya arxaya durur — buddizmin «dörd nəcə həqiqət» simvoludur. Ashoka dövründə «Ashoka sütunları» üzərində buddizmin tolerantlıq, qeyri-zorakılıq prinsipləri yazılmışdır. Ashoka dharma (qanun, ədalət) anlayışını dövlət siyasətinin əsası etmişdir. O, xəstəxanalar, yollar, quyu tikdirmiş, həyvanlara qayğı göstərmişdir.

Kasta sistemi

Hind cəmiyyəti 4 kasta (varna) sinfinə bölünürdü:

Kasta sistemi irsi idi — uşaqlar valideynlərinin kastasına aid olurdu. Kastalar arasında evlilik qadağan idi. Kasta xaricində «kastasızlar» (dalitlər) — «toxunulmazlar» — mövcud idi. Brahman qanunları (Dharma-shastra) kasta qaydalarını ətraflı təsvir edirdi — hər kastanın vəzifələri, yemək qaydaları, mərasimləri müəyyən edilmişdi.

Mədəniyyət və elm

Riyaziyyat və oyunlar

Hind riyaziyyatında sıfır (0) anlayışı inkişaf etmişdir — bu, dünya riyaziyyatına inqilabi töhfədir. Sıfır olmadan onluq say sistemi, cəbr, hesablama mümkün deyildi. Şahmat oyunu Hindistanda yaranmış (çaturanga), sonra Fars, ərəb, Avropa vasitəsilə bütün dünyaya yayılmışdır. Ayurveda — ən qədim tibb sistemlərindən biri — Hindistanda formalaşmışdır.

Memarlıq

Ashoka dövründə şir sütunları — Sarnath, Lauriya Nandangarh — buddizmin simvolu olmuşdur. Sarnath sütunundakı şirlər Hindistanın dövlət gerbində yer alır. Stupa (qübbəli məbəd), chaitya (prayer hall), vihara (monastir) — buddizmin memarlıq formalarıdır.

Dinlər

Hinduizm — Hindistanın ən qədim və ən çox izlənilən dini. Hinduizm Veda mətnlərinə, reinkarnasiya, karma (səbəb-nəticə qanunu), dharma (vəzifə) anlayışlarına əsaslanır. Çoxtanrılı dindir — Brahma (yaradıcı), Vishnu (qoruyucu), Shiva (məhv edici), Lakshmi (sərvət tanrıçası), Kali (məhv tanrıçası) və s. Hinduizm kasta sistemini qoruyur — hər kasta öz dharma (vəzifə) ilə məşğul olmalıdır. Reinkarnasiya — ölümdən sonra ruhun yeni bədənə keçməsi — karma nəticəsində müsbət və ya mənfi formada baş verir.

Buddizm — e.ə. VI əsrdə Siddhartha Gautama (Buddha) tərəfindən yaradılmışdır. Siddhartha Nepalın Lumbini şəhərində zadəgan ailəsində doğulmuş, saray həyatından imtina edərək axtarışa çıxmış, Bodh Gaya ağacı altında «aydınlanma»ya (bodhi) çatmışdır. Buddizm reinkarnasiya, karmadan azad olmaq, nirvana (xilas) ideyalarına əsaslanır. Nirvana — samsara (təkrarlanan doğum) dövründən azad olmaq, tam sakitlik və xilas vəziyyətinə çatmaq deməkdir. Buddizmin Səkkizqat yol (Aştangika) — azad olma yolu:

• 1. Düzgün anlayış — Dünyanın həqiqi təbiətini başa düşmək
• 2. Düzgün düşüncə — Zəruri, xeyirxah düşüncələr
• 3. Düzgün söz — Yalan, tənə, kobud söz deməmək
• 4. Düzgün hərəkət — Öldürməmək, oğurluq etməmək
• 5. Düzgün yaşayış — Ədalətli peşə, zərərli işlərdən uzaq durmaq
• 6. Düzgün səy — Təmiz həyat tərzinə çalışmaq
• 7. Düzgün yaddaş — Düzgün anlayışı yadda saxlamaq
• 8. Düzgün nəfs cəmləmə — Meditasiya, diqqət

Ashoka buddizmi dövlət dini elan etmiş, buddizmi Ceylon, Mərkəzi Asiya, Şərqi Asiyaya yayılmışdır. Buddizm hinduizmdən fərqli olaraq kasta fərqinə etiraz edirdi — bütün insanlar bərabərdir. Buddha «dörd nəcə həqiqət» və «səkkizqat yol» təlimini vermişdir.

Səbəb–nəticə

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Mohenjo-Daro və Harappa — Harappa (Ind) mədəniyyətinin iki şəhəri; e.ə. III minillik.
• Aria köçü e.ə. II minilliyin sonu – I minilliyin əvvəli — Veda dövrü, kasta sistemi.
• Ashoka e.ə. III əsrdə — buddizm, şir sütunları; Maurya imperiyasının zirvəsi.
• 4 kasta: Brahman → Kshatriya → Vaishya → Shudra — ardıcıllıq vacibdir.
• Sıfır (0) və şahmat — Hindistan ixtiraları; riyaziyyat suallarında tez-tez gəlir.
• Buddizmin Səkkizqat yolu — 8 qayda; Ashoka buddizmi dövlət siyasətinə çevirdi.

DİM qeydləri

• Harappa mədəniyyəti — Mohenjo-Daro, kanalizasiya, planlaşdırılmış şəhərlər; e.ə. III minillik.
• Maurya — Çandragupta (yaradıcı), Ashoka (e.ə. III əsr, buddizm) — imperiya suallarında əsas cütlük.
• 4 kasta cədvəli — Brahman, Kshatriya, Vaishya, Shudra; vəzifələri ilə birlikdə yadda saxlayın.
• Ashoka şir sütunları — Hindistan gerbi; Sarnath — buddizmin simvolu.
• Sıfır, şahmat, Veda, Səkkizqat yol — mədəniyyət və din suallarında klassik mövzular.
• Hinduizm (Veda, reinkarnasiya, karma) vs Buddizm (Buddha, nirvana, Səkkizqat yol) — fərqləri bilin.