Asiya ölkələri

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 215–222 / kitab səh. 429–444 / §54

II Dünya müharibəsindən sonra Asiya ölkələri dekolonizasiya, müstəqillik, soyuq müharibə və iqtisadi inkişaf mərhələsindən keçdi. 1945–1960 arasında Hindistan, Pakistan, İndoneziya, Vyetnam, Filippin və bir sıra ərəb dövlətləri müstəqillik qazandı. Soyuq müharibə Asiyanı da ikiyə böldü — kapitalist (Yaponiya, Cənubi Koreya, Tayvan) və sosialist (Çin, Şimali Koreya, Vyetnam) bloklar. DİM proqramında Ərəb-İsrail müharibələri, Hindistan, Pakistan, Çin və Yaponiya xüsusi yer tutur.

Ərəb-İsrail müharibələri

1947 BMT planı (181 saylı rezolyusiya) — Fələstinin iki dövlətə bölünməsi; Qüds beynəlxalq status almalı idi (koridor vasitəsilə). 14 may 1948 — İsrail müstəqilliyini elan etdi; I Ərəb-İsrail müharibəsi — Misir, Suriya, İordaniya, Livan İsrailə hücum etdi; ərəb orduları məğlub oldu; 700 000 fələstinli qaçqın («nakba» — fəlakət).

1964 — FAT (Fələstin Azadlıq Təşkilatı) yaradıldı; Yaser Arafat rəhbərliyi. 1967, 5–10 iyun altı günlük müharibə — İsrail Qüds (şərq), Qəza, Sina yarımadası, Qolan ərazilərini tutdu; 1967 BMT TŞ 242 saylı rezolyusiyası — «torpaq mübadiləsi sülhə» prinsipi.

1973, 6 oktyabr Yom Kippur müharibəsi — Misir və Suriya İsrailə hücum etdi (Yom Kippur bayramı); neft istehsalçıları neft embarqosu tətbiq etdi — neft şoku, qlobal iqtisadi böhran. 1978 Kemp-David razılaşması — Misir İsraili tanıdı (Sədət-Begin); 1993 Oslo razılaşması — Qəza və Eriha muxtariyyəti, FAT tanınması; 1994 — İordaniya İsraili tanıdı.

Hindistan

1947, 15 avqust — Britaniya Hindistanı və Pakistanı ayırdı (Radkliff xətti); C. Nehru (1947–1964) — 1950 respublika; «bloklara qoşulmamaq» (BQH) xətti; 1955 Bandunq konfransı; sənaye, elm, atom proqramı (1974 «Smiling Buddha»). 30 yanvar 1948 — M. Qandi sui-qəsdlə öldürüldü (Hindu ekstremisti).

1966 İ. Qandi (İndira Qandi) — milliləşdirmə, 1971 Banqladeş müharibəsi (Pakistan parçalandı, Şərqi Pakistan Banqladeş oldu); 1975–1977 fövqəladə vəziyyət; 1984, 31 oktyabr — sui-qəsd (Sikh separatizmi — Qızıl Məbəd əməliyyatından sonra). Kəşmir — 1949 münaqişə donduruldu: təxminən 1/3 Pakistan, 2/3 Hindistan nəzarətində; 1972 Simla, davamlı gərginlik; 1998 — hər iki ölkə atom sınağı.

Pakistan

1947, 14 avqust — M.Ə. Cinnah — Pakistanın «atası»; islam respublikası; 1948 Cinnah öldü. 1971 — Banqladeş ayrıldı (Şərqi Pakistan — dil, mədəniyyət fərqi). 1988 B. Bhutto — İslam aləmində ilk qadın baş nazir; 2007, 27 dekabr — sui-qəsd (Lal Məsjid hadisəsindən sonra). Pakistan — 1998 atom sınağı — yeganə müsəlman atom dövləti; Azərbaycana strategiya tərəfdaş — Xocalı, Erməniya tanımama, 2020 Qarabağ müharibəsi.

Çin

1945–1949 vətəndaş müharibəsi — Çan Kayşi (Guomindan) vs Mao Zedun (KPÇ); 1949, 1 oktyabr — Çin Xalq Respublikası (ÇXR) yaradıldı; Çan Kayşi Tayvana çəkildi. Mao dövrü: «Böyük sıçrayış» (1958–1961) — kolxozlaşdırma, aclıq fəlakəti (30–45 milyon ölü); 1966–1976 Mədəni inqilab — «qırmızı keşikçilər», intellektual təqib, iqtisadi ziyan, Mao şəxsiyyət kultu.

1971, 25 oktyabr — ÇXR BMT-yə qəbul edildi (Çan Kayşi hökumətinin yerini aldı). Den Syaopin (1978–1989): «Dörd modernləşmə» — kənd, sənaye, elm, müdafiə; bazar elementləri, xarici investisiya, SEZ (xüsusi iqtisadi zonalar). 1989, 4 iyun Tyananmen meydanı — tələbə etirazları (demokratiya, korrupsiya); tanklarla yatırıldı; minlərlə ölü.

1997, 1 iyul — Britaniya Honkonqu (1842-dən icarədə) Çinə qaytardı; «bir ölkə — iki sistem»; 2047-yə qədər xüsusi status. 2007 — dünyanın 4-cü iqtisadiyyatı. Uyğur türkləri: 1944 Şərqi Türküstan Respublikası; 1949 ÇXR işğalı; 2014-dən Sincan-Uyğur bölgəsində «təlim-tərbiyə düşərgələri» — beynəlxalq tənqid.

Yaponiya

II DMB-dən sonra ABŞ işğalı (1945–1952); 1947 konstitusiya — 9-cu maddə (pacifizm — müharibə elan etmək qadağası); imperator simvolik. 1951 San-Fransisko sülh müqaviləsi — Yaponiya müstəqil oldu, lakin ABŞ bazaları qaldı (Okinava).

1950–1960-cı illər «iqtisadi möcüzə»: MITI (Sənayeni İnkişaf etdirmə Agentliyi) planlaşdırması; hədəf sənaye sahələri; strateji sektorlarda idxal məhdudiyyəti; ixrac subsidiyaları; dövlət dəstəyi. Yaponiya elmi-texniki lider — raket, süni peyk, sənaye robotları; 2010 kosmik gəmi Venera orbitinə çatdı. Uğur amilləri: qrup işi, intizam; Kaizen (təkmilləşdirmə); müasır zavodlar.

1940-cı illər Almaniya və Yaponiya üçün oxşar: ABŞ işğal rejimi; hərbi qüvvələrin məhdudlaşdırılması; yeni konstitusiya. XX əsrin ikinci yarısı Türkiyə və Yaponiya üçün oxşar: ABŞ hərbi bazaları; iqtisadiyyatda dövlət müdaxiləsi.

Tipik səhvlər

• 1947 müstəqillik — 1948 Qandi öldürülməsi.
• 1967 altı günlük — 1973 neft şoku; 1978 Kemp-David.
• Banqladeş 1971 — 1947 Pakistan yaradılması deyil.
• Çin BMT 1971 — Xalq Respublikası tanınması.
• Mədəni inqilab 1966–1976 — Den Syaopin 1978 islahatları.
• Yaponiya 1951 sülh — 1947 konstitusiya.

DİM qeydləri

• Ərəb-İsrail: 1948, 1967, 1973, 1978, 1993 ardıcıllığı.
• Hindistan–Pakistan: Kəşmir, atom silahı, Nehru BQH xətti.
• Pakistan–Azərbaycan: Xocalı, Erməniya tanımama, 2020 müharibəsi.
• Çin: vətəndaş müharibəsi → Mao → Mədəni inqilab → Den Syaopin.
• Yaponiya uğur amilləri; ABŞ işğalı, konstitusiya, MITI.
• Honkonq 1997; Uyğur 2014+ düşərgələr.