Soyuq müharibə və ondan sonrakı dövrdə dövlətlərarası münasibətlər

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 223–227 / kitab səh. 445–454 / §55

BMT — Beynəlxalq Təşkilat

II DMB Millətlər Cəmiyyətinin zəifliyini göstərdi — sülhü qoruya bilmədi. 1942, 1 yanvar — 26 dövlət «Birləşmiş Millətlərin Bəyannaməsi» imzaladı; 1945 Krım (Yalta) konfransı — BMT iş qaydaları; 1945, 26 iyun San-Fransisko — 50 dövlət Nizamnamə imzaladı; 24 oktyabr 1945 — BMT rəsmi fəaliyyətə başladı. Baş qərargah Nyu-York.

BMT-nin məqsədləri: beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunması; dövlətlərarası əməkdaşlıq; dostluq münasibətlərinin inkişafı; fundamental hüquqların tanınması; millətlərin bərabərliyinin prinsipi.

• Baş Məclis — Bütün üzv dövlətlər (193); illik sessiya; büdcə, üzvlük, tövsiyə xarakterli qərarlar
• Təhlükəsizlik Şurası — 5 daimi (ABŞ, Britaniya, Fransa, Çin, SSRİ/Rusiya) + 10 qeyri-daimi; veto hüququ; məcburi qərarlar
• Beynəlxalq Məhkəmə (ICJ) — Dövlətlərarası mübahisələrin həlli; Haaqa
• Baş katib — BMT-nin icra rəhbəri
• UNESCO — Elm, mədəniyyət, təhsil; Paris
• ÜST (WHO) — Səhiyyə; Cenevrə
• BVF (IMF) — Maliyyə, valyuta sabitliyi; Vaşinqton
• UNİSEF — Uşaqların müdafiəsi
• FAO — Kənd təsərrüfatı, ərzaq təhlükəsizliyi

Soyuq müharibənin başlanması

5 mart 1946 Fulton (Missouri) — Çörçill «dəmir pərdə» dedi (Avropanın ikiyə bölünməsi — Qərb demokratiya, Şərq totalitarizm). 1947, 12 mart — Böyük ittifaq rəsmi olaraq dağıldı; Trumen doktrinası (sədləşmə) — Yunanıstan, Türkiyə; 5 iyun Marşal planı — Qərb iqtisadiyyatının bərpası (13 milyard dollar).

Qərb bloku: 1949, 4 aprel NATO (Ankara 1952); 1957, 25 mart AİB (Roma müqaviləsi) — Britaniya 1973, 2020 Brexit.

Sosialist bloku: 1949 QİYŞ; 1955, 14 may VMT (Varşava Müqaviləsi) — SSRİ, ADR, Polşa, Çexoslovakiya, Macarıstan, Rumıniya, Bolqarıstan, Albaniya; SSRİ 1949, 29 avqust atom bombası.

Soyuq müharibə böhranları

I böhran: 1948–1949 Berlin blokadası — SSRİ quru yollarını bağladı; hava körpüsü (Berlin hava körpüsü); 1949 AFR/ADR bölünməsi. II böhran: 1950–1953 Koreya müharibəsi — 38-ci parallel; Şimal (KXDR) vs Cənub (Koreya); BMT qüvvələri.

1953, 5 mart Stalin öldü — «buzların əriməsi»; 1957, 4 oktyabr SSRİ süputnik (Sputnik-1); 1961, 1–6 sentyabr Belqrad — Qoşulmama Hərəkatı (BQH) (Yuqoslaviya, Hindistan, Misir, İndoneziya).

1961, 13 avqust Berlin hasarı; 1962, oktyabr Karib böhranı — Xruşşov-Kennedi; 1965–1973 Vyetnam müharibəsi; 1968 Praqa baharı — Dubçek; 1969 SSRİ-Çin Damansk münaqişəsi; 1972 SSM-1; 1975, 1 avqust Helsinki — ATƏM-in Yekun aktı; 1979, 27 dekabr SSRİ Əfqanıstana — «son tutaşma»; 1980 Moskva Olimpiyası boykotu; 1983 Reyqan «Ulduzlar müharibəsi»; 1987 orta/qısa raketlərin ləğvi; 1989, 9 noyabr Berlin hasarı; 1990, 3 oktyabr Almaniya birləşdi.

Soyuq müharibənin sonu və «Yeni dünya nizamı»

1985–1991 — Qorbaçov; 1989 Şərqi Avropa (Polşa, Macarıstan, Çexoslovakiya); 1991, 25 dekabr SSRİ dağıldı. «Yeni dünya nizamı» — ABŞ yeganə supergüc; 1991, 17 yanvar Körfəz müharibəsi («Səhrada tufan»); 1991, 7 fevral Maastrix müqaviləsi — Avropa İttifaqı (Aİ) yaradıldı; vahid valyuta (euro, 1999).

2001, 11 sentyabr — «Əl-Qaidə» terror aktları; Nyu-York, Vaşinqton; 2001 Əfqanıstan, 2003 İraq müdaxilələri. 2010 «Ərəb baharı» — Tunis, Misir, Liviya, Suriya; sosial media, gənclik etirazları.

S. Hantinqton — «Medeniyyətlərin toqquşması» (1996) tezisi: «Gələcək münaqişələr ideologiya deyil, medeniyyətlər arasında olacaq» — Qərb vs İslam, Konfusi. V. Putin (2007, 10 fevral Münhen) — «Yeni dünya nizamı bir supergücün diktəsi deyil, beynəlxalq hüquqa əsaslanmalıdır» — NATO genişlənməsinə, raket müdafiəsinə etiraz.

Qloballaşma

Qloballaşma — iqtisadi, mədəni, siyasi inteqrasiya; transmilli korporasiyalar (TNC), internet, miqrasiya, beynəlxalq ticarət artımı. G20 (1999, Berlin) — aparıcı 19 iqtisadiyyat + ABŞ forumu; 2008 maliyyə böhranından sonra gücləndi; 2009 London sammiti. Regional münaqişələr, terrorizm, ekoloji problemlər (iklim dəyişikliyi), miqrasiya qlobal gündəlikdə qaldı. 2008, avqust Rusiya-Gürcüstan; 2022, 24 fevral Rusiya-Ukrayna.

Xronologiya (1940–2024)

Tipik səhvlər

• BMT 1945 San-Fransisko — 1942 Bəyannamə deyil.
• Fulton 1946 — «dəmir pərdə»; Trumen 1947.
• NATO 1949, VMT 1955 — ardıcıllıq; QİYŞ 1949.
• Berlin blokadası 1948–1949 — hasar 1961.
• Koreya 1950–1953 — Vyetnam deyil.
• Maastrix 1991 — Aİ; Brexit 2020; G20 1999.

DİM qeydləri

• BMT orqanları cədvəli — Baş Məclis, TŞ, UNESCO, ÜST, BVF.
• Trumen + Marşal → NATO → AİB → Aİ zənciri.
• Soyuq müharibə böhranları: Berlin, Koreya, Karib, Vyetnam.
• BQH 1961 Belqrad; Azərbaycan 2011 üzv, 2019–2024 sədri.
• Hantinqton «Medeniyyətlərin toqquşması»; Putin Münhen nitqi 2007.
• «Yeni dünya nizamı» — SSRİ dağılması, 11 sentyabr, qloballaşma, G20.