İngiltərə

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 129–135 / kitab səh. 257–269 / §36

Parlamentin mövcudluğu absolutizmin güclənməsinə mane olmadı — XVII əsrin ortalarından başlayan burjua inqilabı və 1688 «Şanlı inqilabı» nəticəsində İngiltərə parlament monarxiyasına çevrildi. Bu yol Avropada kapitalizmin inkişafını sürətləndirdi və sonrakı əsrlərdə «dünya emalatxanası» adlandırılan Böyük Britaniyanın yaranmasına zəmin yaratdı.

İnqilab ərəfində sosial-iqtisadi vəziyyət

XVII əsrin I yarısında İngiltərənin coğrafi mövqeyi onu beynəlxalq ticarət yollarının mərkəzinə çevirmişdi. Kapitalist münasibətlərin inkişafı feodal böhranı dərinləşdirirdi: kəndlilərdə sinif fərqlənməsi güclənirdi, kənd burjuaziyası və muzdlu işçilər meydana çıxırdı. Ada ölkəsi olması təhlükəsizlik verirdi — son yüz illikdə ada müharibəsi baş verməmiş, İngiltərə Avropa müharibələrindən faydalanmışdı. Burjuaziya koloniyaların genişləndirilməsini və güclü donanmanın yaradılmasını tələb edirdi.

XVI əsrdən başlayan çəpərləmə — kəndlilərin torpaqlarının zorla alınması və otlaqlara çevrilməsi — aqrar inqilabın əsasını qoydu. Torpaq sahibləri mahud (yun və yarımyun parça) istehsalına keçərək bazara yönəlmişdilər. Torpaq mülkiyyətinin mərkəzləşməsi yeni zadəganlar sinfini — muzdlu əmək əsasında kapitalist təsərrüfat aparan torpaq sahiblərini — formalaşdırdı.

Siyasi ziddiyyətlər və Stüartlar dövrü

Böyük torpaq sahibləri və Anqlikan kilsəsi feodal-absolut monarxiya qaydalarının qorunmasında maraqlı idilər. Burjuaziya və yeni zadəganlar isə dövlətin onların maraqlarını nəzərə almasını, inhisarların (fərdi şəxs və şirkətlərə verilən istehsal-satış monopolu) və sex sənətkarlığı qaydalarının ləğvini tələb edirdilər — bu qaydalar sənaye inkişafına mane olurdu.

Puritanlar (lat. purus — təmiz) Reformasiya nəticəsində yaranmış, Anqlikan kilsəsinin katolik tipli mərasimlərinə etiraz edən, qənaət və əməksevərlik prinsiplərini təbliğ edən hərəkat idi. Parlamentlə kral arasındakı mübarizə tez-tez dini forma aldı; puritanizm absolut monarxiyaya qarşı ideoloji əsas rolunu oynadı.

1603-də Stüartlar sülaləsi hakimiyyətə gəldi. I Ceyms (1603–1625) puritan hərəkatının və parlamentin hüquqlarını məhdudlaşdırmağa cəhd etdi, İspaniya ilə müharibədən qaçınaraq nikah diplomatiyası ilə yaxınlaşmağa çalışdı — buna baxmayaraq İspaniya dəniz və kolonial siyasətdə əsas rəqib qaldı. Kral parlamentin razılığı olmadan yeni vergilər yaratmağa çalışırdı. Anqlikan kilsəsi XVI əsrin I yarısında Reformasiya nəticəsində yaranmış, üzr vergisi toplayan, kralın başçılıq etdiyi qurum idi — bütün məmurlar kilsəyə and içməli idi.

I Karl (1625–1649) ilk üç parlamenti buraxdı. 1640-da Şotlandiya ilə müharibə üçün vəsait lazım olduğundan Uzunmüddətli parlament çağırıldı — bu, İngiltərə burjua inqilabının başlanğıcı hesab olunur. Ölkə royalistlər (kral tərəfdarları) və parlamentarilər arasında bölündü.

Uzunmüddətli parlamentin islahatları

Parlament siyasi məhbusları azad etdi; kralın parlament razılığı olmadan buraxa bilməyəcəyini və ən azı 3 ildə bir çağırılacağını təsdiqlədi; kralın parlament razılığı olmadan yeni vergi qoymasını qadağan etdi.

Vətəndaş müharibələri (1642–1646; 1648)

I Karl islahatları qəbul etmədi və 1642-də parlamentə müharibə elan etdi — birinci vətəndaş müharibəsi başladı. İlkin mərhələdə parlament ordusu zəif idi: kralın «kavalerləri» daha yaxşı hazırlanmış, parlament ordusunda intizam və silah çatışmazlığı var idi, rəhbərlik isə kralı tam məğlub etmək istəməyən məhdud puritanlardan ibarət idi.

1645-də parlament üzvü Oliver Kromvel meritokratiya və intizam prinsiplərinə əsaslanan «yeni tipli ordu» yaratdı. Neyzbi döyüşü (1645) parlament qüvvələrinin qələbəsi ilə bitdi. 1646-da kral Şotlandiyaya qaçdı, lakin şotlar onu pul müqabilində ingilis parlamentinə təhvil verdilər. 1648-də ikinci vətəndaş müharibəsi baş verdi; kral yenidən tutuldu.

Aqrar məsələ burjua qaydaları ilə həll olundu: kilsə, kral və onun dəstəkçilərinin torpaqları müsadirə edildi, burjuaziyaya, yeni zadəganlara və zabitlərə satıldı. 1649-da I Karl edam olundu, monarxiya və Lordlar palatası ləğv edildi, İngiltərə respublika elan olundu — Stüartların birinci dövrü başa çatdı.

Respublika və lord-protektorluq (1649–1660)

Respublika dövründə parlament ali qanunverici, Dövlət Şurası icra orqanı idi; real hakimiyyət burjuaziya və yeni zadəganların əlində idi. Daxili siyasətdə xammal yun və ipək ixracı qadağan edildi; 1651 Naviqasiya aktı — mallar yalnız ingilis və ya istehsalçı ölkənin gəmiləri ilə gətirilməli idi — Hollandiyanın dəniz ticarətinə zərbə vurdu. Xarici siyasətdə İspaniya və Fransa üzərində qələbələr, Hollandiya üzərində üstünlük, 1649-da Kromvelin rəhbərliyi ilə İrlandiyanın işğalı həyata keçirildi; eyni vaxtda Şotlandiya da tabe edildi.

Respublika 1650-ci illərdə iqtisadi çətinliklərlə üzləşdi. 1653-də Kromvel ordunun dəstəyi ilə Uzunmüddətli parlamenti buraxdı və lord-protektor elan olundu — 1653–1660 hərbi diktatura dövrü. Ölkə generalların idarə etdiyi rayonlara bölündü. Kromvel bütün xristianlara (katoliklərdən başqa) tolerantlıq dəstəkləyirdi; puritan inancına görə teatr, rəqs və idman qadağan edildi. 1658-də ölümündən sonra diktatura zəiflədi; 1660-da monarxiya bərpa olundu.

Restavrasiya və Şanlı inqilab (1660–1689)

1660-da parlament II Karlı (1660–1685) taxta dəvət etdi — Stüartların restavrasiyası. Kral parlament hüquqlarına hörmət, din azadlığı və inqilab dövrü torpaq dəyişikliklərinə etiraz etməmə vəd etdi, lakin vədlərini yerinə yetirmədi. 1685-də II Ceyms (1685–1688) katolik-absolutist rejim qurmağa cəhd etdi — bu, Anqlikan kilsəsi və parlamentlə ziddiyyət yaratdı.

1688 «Şanlı inqilab» — ingilis zadəganları katolikliyin bərpası və torpaqların kilsəyə qaytarılması qorxusu ilə Hollandiya hakimi, II Ceymsin kürəkəni Oranlı Vilhelmi (Villiam III) taxta dəvət etdilər. Kral Fransaya qaçdı; qan tökülmədən hakimiyyət dəyişdi. 1689 «Hüquqlar haqqında bill» qəbul olundu:

• Qanun və vergi — Parlamentin razılığı tələb olunur
• Ordu — Kral ordunu yalnız parlament razılığı ilə saxlaya bilər
• Veto — Kralın qanunları veto etmək hüququ ləğv edildi
• İdarəetmə — Kral ölkəni parlamentlə birlikdə idarə etməlidir

Nəticədə parlament monarxiyası və hüquqi dövlət (vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının təmin olunduğu dövlət) yaradıldı. 1707-də İngiltərə və Şotlandiya parlamentləri birləşərək Böyük Britaniya krallığı formalaşdı.

İnqilabın nəticələri, aqrar və sənaye çevrilişi

XVIII əsrdə maarifçilik inqilabdan sonra yeni dövlət quruluşunu əsaslandırmağa çalışdı. Aqrar çevriliş — feodal torpaq münasibətlərindən kapitalist münasibətlərə keçid — çəpərləmə ilə davam etdi; kəndlilər torpaqsız qalıb muzdlu işçilərə çevrildi; lendlordlar (böyük torpaq sahibləri) sahələri kapitalist fermerlərə icarəyə verdi. Koloniyalardan və xarici ticarətdən gələn gəlirlər sənayeyə kapital kimi yönəldildi.

1760-cı illərdən sənaye çevrilişi — əl əməyindən maşınlı fabrik istehsalına keçid — başladı. Səbəblər: kapitalist münasibətlər, aqrar çevrilişin işçi qüvvəsi verməsi, dövlət proteksionizmi, ada mövqeyi, kolonial xammal və bazarlar. İlk sahə yüngül sənayə — pambıq toxuculuğu — idi. 1784-də Ceyms Uatt buxar maşını ixtira etdi. İngiltərə dünyanın ilk sənaye ölkəsinə çevrildi; burjuaziya və proletariat formalaşdı.

XIX–XX əsrin əvvəli: parlament, iqtisadiyyat, koloniyalar

XIX əsrdə siyasi sistem parlament monarxiyası olaraq qaldı; mühafizəkarlar və liberallar partiyaları hakimiyyət uğrunda mübarizə apardılar. Sənaye inqilabı və kolonial istismar sənaye burjuaziyasını gücləndirdi.

XIX əsrin I yarısında İngiltərə aparıcı sənaye ölkələrindən biri idi; sənaye inqilabı başa çatdı, təmərküzləşmə (kiçik müəssisələrin iri müəssisələrə birləşməsi) getdi, «dünya emalatxanası» adlandırıldı. 1825-də dünyanın ilk dəmir yolu — Stokton-Darlington xətti — açıldı; Ceorc Stivensonun «Raket» lokomotivi 47 km/saat sürətə çatdı.

XIX əsrin II yarısında və XX əsrin əvvəlində İngiltərənin güclü ticarət donanması və dünya bazarında üstünlüyü var idi. 1806 kontinent blokadası mənfi təsir göstərsə də, koloniyalar vasitəsilə zərər azaldıldı. 1871 Almaniya birləşməsindən sonra ABŞ və Almaniya ilə sənaye istehsalında rəqabət artdı; buna baxmayaraq London dünya maliyyə mərkəzinə çevrildi.

Koloniya siyasətində əsas rəqibləri Fransa (dünya miqyasında) və Rusiya (Yaxın Şərqdə) idi. «Günəş batmayan imperiya» — Hindistan ən vacib koloniya idi; Əfqanıstan işğalı uğursuz oldu; Çin yarımmüstəmləkəyə çevrildi. Osmanlı torpaqlarında iqtisadi üstünlük; Krım müharibəsində Rusiyanın məğlubiyyəti mövqeyi gücləndirdi. 1867 Kanadaya dominion (özünüidarəetməli koloniya) statusu verildi — ilk dominion. 1880-ci illərdə Misir, 1899–1902 ingilis-bur müharibəsi Cənubi Afrikanı tam işğal etdi; 1910-da Cənubi Afrika İttifaqı dominion oldu.

XX əsrin əvvəlində Almaniya ilə rəqabət kəskinləşdi. 1904 Anglo-Fransız sazişi — İngiltərə Misir, Fransa Marokko tanıyır; 1907 Peterburqda İngilis-rus sazişi — Antanta (Fransa, Rusiya, İngiltərə) tam formalaşdı.

Müqayisə cədvəlləri

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 1640 — inqilabın başlanğıcı (Uzunmüddətli parlament); 1649 — respublika, kral edamı.
• 1653 — Kromvel lord-protektor; 1660 — Stüart restavrasiyası, 1688 — Şanlı inqilab.
• 1689 Bill — parlament monarxiyası; 1707 — Böyük Britaniya (Şotlandiya ilə birləşmə).
• 1832 — sənaye burjuaziyası; 1867 — kiçik burjuaziya və işçilər.
• Puritanlar burjuaziya ideologiyasıdır; çəpərləmə aqrar inqilabın əsasıdır.
• 1904 Anglo-Fransız, 1907 Anglo-Rus — Antantanın iki mərhələsi.

DİM qeydləri

• Stüart → Uzunmüddətli parlament → Kromvel → Restavrasiya → 1688 ardıcıllığı mütləq.
• 1649 İngiltərə / 1792 Fransa respublika müqayisəsi tez-tez düşür.
• Naviqasiya aktı (1651) — Hollandiyaya qarşı; kolonial siyasətin əsasını qoyur.
• 1832/1867 — seçki hüquzunun genişlənməsi mərhələləri.
• Dominion — Kanada (1867), CAR (1910); kolonial siyasətin evrimi.
• 1907 Antanta — Almaniya rəqabətinin nəticəsi; I Dünya müharibəsinə aparan yol.