Fransa

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 135–143 / kitab səh. 270–285 / §37

XVIII əsrin sonuna qədər Fransa mütləq monarxiya idi. Fransa burjua inqilabı (1789) feodal-silki sistemə və imtiyazlı siniflərə birinci zərbəni vurdu, Avropada millət, millətçilik, xalq suverenliyi, demokratiya və vətəndaşlıq anlayışlarının formalaşmasına yol açdı.

Maarifçilik hərəkatı

Fransada maarifçilik İngiltərədən fərqli olaraq inqilabdan əvvəl yaranmış və feodal-monarxiya sistemini daha radikal tənqid etmişdi. Reneessans və Reformasiyanın təsiri altında formalaşan bu hərəkat inqilabın ideoloji hazırlığı rolunu oynadı.

Monteskye mütləq monarxiyaya qarşı çıxaraq İngiltərə modelinə əsaslanan məhdud (konstitusional) monarxiya və hakimiyyətlərin ayrılması (qanunverici, icraedici, məhkəmə) prinsipini irəli sürdü. Volter vicdan və düşüncə azadlığının tərəfdarı idi; kilsə və mövcud ictimai quruluşa kəskin tənqid yönəldərək kilsə və mütləq monarxın gücünü məhdudlaşdırmağa çalışdı. Jan Jak Russo aşağı siniflərin maraqlarını ifadə edərək sosial bərabərlik tələb etdi və monarxiyanın ləğvi ilə xalq suverenliyinə əsaslanan respublika quruluşunu təklif etdi.

İnqilab ərəfində sosial-iqtisadi vəziyyət

XVII əsrdən absolutizm gücləndi: kardinal Rijelye (1605–1642) mütləq monarxiyanı möhkəmləndirərək Fransa Avropanın ən güclü dövlətlərindən birinə çevirdi. XIV Lüdoviq (1643–1715) «Dövlət mənəm!» sözü ilə absolut hakimiyyətin zirvəsinə çatdı; vilayətlər arasında daxili gömrük rüsumları saxlanıldı — bu, ticarətə mane olurdu.

İltizam — vergi yığım hüququnun dövlətə əvvəlcədən ödəniş müqabilində satılması — korrupsiyanı artırdı; məhkəmə vəzifələri irsən ötürülür və ya alınırdı. 1756–1763 Yeddiillik müharibədə Fransa İngiltərə ilə koloniyalar uğrunda mübarizə apardı və həm quru, həm dənizdə məğlub oldu — Şimali Amerika və Hindistan koloniyalarını, dəniz üstünlüyünü itirdi.

1775–1783 ABŞ müstəqillik müharibəsində Fransa gizli maliyyə-hərbi yardım göstərdi, 1778-də ittifaq müqaviləsi imzaladı. «İstiqlal bəyannaməsi» fransız cəmiyyətinə təsir etdi; lakin yardım ölkənin maliyyə vəziyyətini daha da pisləşdirdi. XVIII əsrin I yarısında Fransa Osmanlı ilə müttəfiq idi, lakin əsrin sonunda daxili böhran beynəlxalq nüfuza zərbə vurdu.

Sosial təbəqələr

Kəndlilər əhalinin çoxunu təşkil edirdi, vergi yükünün tam çəkisini daşıyırdı; şəxsən azad olsalar da torpaq sahibi deyildilər və inqilabın əsas motor gücünə çevrildilər. Baş Ştatlar — üç təbəqənin nümayəndələrindən ibarət orqan — kral tərəfindən yeni vergilərin təsdiqi üçün çağırıldı.

İnqilabın başlanması (1789)

5 may 1789-da Lüdovik XVI maliyyə böhranını həll etmək üçün Baş Ştatları topladı. İmtiyazlı siniflər ayrıca səsvermə, III təbəkə isə birgə səsvermə tələb etdi. 17 iyun 1789-da III təbəkə nümayəndələri ayrılaraq özünü Milli Məclis elan etdi, xalqın suveren olduğunu bəyan edərək konstitusiya hazırlamağa başladı. Aşağı ruhanilər və liberal zadəganlar da onlara qoşuldu; Milli Məclis sonra Müəssislər Məclisi adlandırıldı.

14 iyul 1789 Paris əhalisi mütləqiyyətin simvolu sayılan Bastiliya qalasını zərbə ilə aldı — bu, bütün Fransada inqilabın başlanğıcı oldu. Avqust 1789-da feodal imtiyazlar ləğv edildi; ruhanilər və zadəganlar vergi güzəştlərindən imtina etdilər. «İnsan və vətəndaş hüquqları bəyannaməsi» qəbul olundu — xalq suverenliyi, doğulandan azad və bərabər olmaq, söz/mətbuat/din azadlığı, mülkiyyətin müqəddəsliyi. Bəyannamə ABŞ «İstiqlal bəyannaməsi»ndən təsirlənmişdi.

1791 konstitusiya — ilk fransız konstitusiyası: xalq suverenliyi, hakimiyyətlərin ayrılması, məhdud monarxiya; Fransa fəth müharibələrindən imtina etdi. Avropa monarxları inqilabı dayandırmaq üçün müdaxilə etdilər. Avqust 1792-də monarxiya devrildi; sentyabr 1792-də I Respublika elan olundu — Burbonlar sülaləsi (1594–1792) sona çatdı. 1793-də XVI Lüdovik xəyanətə görə edam olundu.

Yakobin diktaturası, Direktoriya və Napoleon çevrilişi

İyun 1793-də Yakobinlər (Seynt-Yakob monastırında toplanan siyasi klub) çevriliş edərək hakimiyyətə gəldi. 1793–1794 «Terror dövrü» — Maksimilian Robespier rəhbərliyi, İctimai Təhlükəsizlik Komitəsi, gilotin. Qalan feodal öhdəliklər tam ləğv edildi, torpaq kəndlilərə verildi; qiymət limitləri, ümumi hərbi xidmət, pulsuz ilkin təhsil qanunu (müharibə səbəbindən tam tətbiq olunmadı) qəbul edildi. 1794 Termidor çevrilişi — Yakobin diktaturası süqut etdi.

1795–1799 Direktoriya — 5 nəfərlik direktorium icra hakimiyyəti; iqtisadi çətinliklər, royalist və respublikaçı üsyanlar. Napoleon Bonapart Misir və Avstriya yürüşlərində şöhrət qazandı; 1799 Misirdə məğlubiyyətdən sonra Fransaya qayıdaraq dövlət çevrilişi etdi — inqilab prosesi başa çatdı.

Koalisiya müharibələri (1792–1802) və Birinci imperiya

1791 konstitusiyasına görə Fransa fəth müharibələri aparmayacaqdı, lakin 1791-də Avstriya və Prussiya monarxları Fransa monarxiyasını bərpa etmək qərarına gəldilər. 1792-də müharibə başladı; sonradan İngiltərə, İspaniya, Hollandiya koalisiyaya qoşuldu. İlkin məğlubiyyətlərdən sonra ordunun hazırlanması, 1795-ə qədər Prussiya, Hollandiya, İspaniya ilə sülh müqavilələri imzalandı. Napoleonun Şimali İtaliyada uğurları, 1798 Misir yürüşü (Osmanlı, İngiltərə, Rusiya koalisiyası), 1799-da hakimiyyətə gəlişi və 1802 İngiltərə ilə sülh — Misirdən çıxış, Fransa respublikası və fəthlərin tanınması.

1804-də Napoleon imperator elan olundu — Birinci imperiya (1804–1814). Daxili siyasət: mərkəzi diktatura, Napoleon məcəlləsi (şəxsiyyətin toxunulmazlığı, vicdan azadlığı, qanun qarşısında bərabərlik), mülkiyyətin müqəddəsliyi, sənaye çevrilişinin başlanğıcı. Xarici siyasət: fəth müharibələri — 1805 Trafalgar (Nelson — fransız-ispan donanması məğlub), Austerlitz (Vyanam), 1806 Berlin qitə blokadası (İngiltərəyə qarşı), 1807 Tilzit (Rusiya blokadaya qoşuldu).

1812 Rusiya yürüşü — Borodino, Moskvanın işğalı, lakin təchizat çatışmazlığı, sərt qış və partizan müharibəsi səbəbindən məğlubiyyət. Napoleonun «Kiyevi götürsəm — ayaqları, Peterburqu — başı, Moskvayı — ürəyi vururam» sözləri məşhurdur. 1813–1814 koalisiya Parisi tutdu; 1814–1815 Vyana konqresi — «Müqəddəs ittifaq», güc tarazlığı, legitimlik; Fransa əvvəlki sərhədlərinə qayıtdı. 1815 Napoleon qısa müddət hakimiyyətə qayıtdı, Vaterloo döyüşündə məğlub olub sürgün edildi.

İnqilabın nəticələri

İqtisadi problemlər tez həll olundu; burjuaziya tam hakimiyyətə gəldi; feodal münasibətlər və monarxiya sarsıldı; millət, millətçilik, xalq suverenliyi, demokratiya, vətəndaşlıq, insan hüquqları anlayışları formalaşdı; beynəlxalq münasibətlərdə suverenlik, bərabərlik və «təbii sərhədlər» prinsipləri irəli sürüldü.

XIX–XX əsrin əvvəli

1848–1849 inqilabı — 1847 iqtisadi böhran, məhsul çatışmazlığı; fevral 1848 respublika elan olundu. II Respublika (1848–1852): monarxist məmurlar təmizləndi; Lui Napoleon prezident seçildi; Roma yürüşü (katolik kilsəsinin dəstəyini qazanmaq üçün); 1852 dövlət çevrilişi — III Napoleon imperator, II imperiya (1852–1870).

II imperiya dövründə sənaye və ticarət inkişaf etdi; xarici siyasət Avropa heqemoniyası və koloniyalar axtarırdı. 1853–1856 Krım müharibəsi — Osmanlı ilə birlikdə Rusiyaya qarşı; Rusiyanın Balkan və Yaxın Şərqdəki təsiri zəiflədi. 1860-cı illərin iqtisadi böhranı imperiyanı sarsıtdı.

1870–1871 Fransa-Prussiya müharibəsi — Fransa vahid Almaniyadan qorxurdu. Sedan fəlakəti (1870) — ordunun məğlubiyyəti, III Napoleon əsir düşdü, II imperiya süqut etdi. III Respublika (1870–1940) elan olundu. 18 yanvar 1871 Versalda Almaniya imperiyası proklaması; Frankfurt müqaviləsi — Elzas və Lotaringiya Almaniyaya, 5 mlrd frank təzminat.

XX əsrin əvvəlində Fransa kapital ixracında dünyada 2-ci yerdə idi (sələmçi kapital xarakteri ilə); sənaye ABŞ, Almaniya, İngiltərədən geri qalırdı; elektrik, aviasiya, avtomobil sənayesi inkişaf edirdi. Xarici siyasətin əsas məqsədi revanşizm — Elzas-Lotaringiyanı geri almaq; bu, Rusiya və İngiltərə ilə yaxınlaşmaya, Antantaya apardı.

Müqayisə cədvəlləri

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 14 iyul 1789 Bastiliya; 1792 respublika; 1793–1794 Terror — Robespier.
• 1791 konstitusional monarxiya → 1792 respublika → 1804 imperiya ardıcıllığı.
• 1805 Trafalgar — dəniz; Austerlitz — quru; 1812 Borodino — Rusiya yürüşü.
• 1870 Sedan — III Respublika; 1871 Frankfurt — Elzas-Lotaringiya, 5 mlrd frank.
• Monteskye (məhdud monarxiya), Volter (vicdan azadlığı), Russo (respublika) — fərqli məqsədlər.
• 1815 Vaterloo — Napoleonun son məğlubiyyəti; Vyana — güc tarazlığı.

DİM qeydləri

• III təbəkə — inqilabın motoru; burjuaziya + kəndli birləşməsi.
• 1791 / 1792 / 1804 — konstitusiya monarxiya → respublika → imperiya.
• Kromvel ↔ Napoleon — respublika sonrası diktatura müqayisəsi.
• Yeddiillik / Yüzillik — Fransa-İngiltərə müharibələri.
• 1848 → 1852 → 1870 — II Respublika, II imperiya, III Respublika xətti.
• Revanşizm — Antanta ilə əlaqə; I Dünya müharibəsinə kontekst.