Rusiya

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 146–155 / kitab səh. 292–309 / §39

Romanovlar sülaləsi (1613–1917) XVII əsrin II yarısından XX əsrin əvvəlinə qədər Rusiyanın siyasi həyatını müəyyən etdi. Bu dövrdə ölkə əmtəə istehsalının artması, təhkimçilik münasibətlərinin möhkəmlənməsi, manufakturaların yaranması və vahid Ümumrusiya bazarının formalaşması ilə feodal-serfdom cəmiyyətindən imperiya səviyyəsinə yüksəldi.

XVII əsrin II yarısı: sosial-iqtisadi və siyasi vəziyyət

Əmtəə istehsalı artdı, şəhərlər sənaye və ticarət mərkəzinə çevrildi. Kiçik əmtəə istehsalı sənaye kapitalizminin ilk mərhələsi sayılır; dövlət, tacirlər və zadəganlar tərəfindən manufakturalar yaradıldı — muzdlu işçilər və təhkimli kəndlilər əmək verirdi. Xarici ticarət əsasən Arxangelsk və Həştərxan limanlarından aparılırdı; orta əsrdən gömrük qanunu daxili rüsumları ləğv etmiş, xarici mallara tarif artırmışdı. 1667 «Yeni ticarət nizamnaməsi» — xaricilər topdan satış etməli, yalnız yerli tacirlərə satmalı idi.

1649 «Məclis Qanunnaməsi» (çar Aleksey Mixayloviç) təhkimçiliyi hüquqi rəsmiləşdirdi: kəndlilər torpağa bağlandı, qaçaq kəndlilərin axtarışı müddətsiz oldu, zadəganların torpaq irsiyyət hüququ təsdiqləndi, çarın mütləq hakimiyyəti gücləndirildi. Zemski sobor — bütün siniflərin (təhkimlilər istisna) nümayəndələrindən ibarət məsləhət orqanı — vergi artımı və təhkimçiliyin möhkəmləndirilməsi məsələləri üçün çağırılırdı.

Xarici siyasət (XVII əsrin II yarısı)

Məqsədlər: Ukrayna və Belarusun birləşdirilməsi, Baltikaya çıxış, Osmanlıdan Qara dəniz sahillərinin ələ keçirilməsi. 1654–1667 Reç Pospolita müharibəsi — 1667 Andrusovo müqaviləsi: sol sahil Ukraynası, Kiyev, Belarusun bir hissəsi Rusiyaya keçdi. 1676–1681 Osmanlı müharibəsi — sol sahil Ukraynası və Belarus Rusiyada qaldı. XVII əsrdə Sibirə qədər genişlənmə davam etdi. 1686 «Əbədi sülh» — Kiyevin Rusiyaya məxsus olduğu tanındı, pravoslavlar üçün azadlıq; Papa rəhbərliyi ilə Avropada anti-osmanlı koalisiya yaradıldı; Krım yürüşləri uğursuz oldu.

I Pyotr (1682–1725)

Pyotr Avropa ölkələrindən geri qalmanı aradan qaldırmaq, hərbi gücü artırmaq, Qara və Baltik dənizlərinə çıxış əldə etmək istəyirdi. XVII əsrin sonunda Azov qalası tutuldu, lakin Qara dəniz tam nəzarətə keçmədi. «Böyük elçilik» — Qərbi Avropaya səfər; cənub müharibəsi üçün müttəfiq tapılmadıqdan sonra şimala yönəldi. 1699 Şimal ittifaqı (Danimarka, Saksoniya, Reç Pospolita, Rusiya) İsveçə qarşı yaradıldı.

1700–1721 Şimal müharibəsi — Baltikaya çıxış məqsədi. İlkin məğlubiyyətlərdən sonra radikal hərbi islahatlar başladı. 1709 Poltava — İsveç məğlub; XII Karl Osmanlı torpaqlarına qaçdı. 1711 Prut yürüşü — Pyotr XII Karlı tutmaq üçün Osmanlıya hücum etdi, ordusu əhatəyə alındı; Prut sülhü: Azov geri verildi, İsveç kralının təhlükəsiz qayıtması təmin olundu. Müharibə davam etdi; Neva çayının ağzında Sankt-Peterburq salındı. 1721 Niştadt sülhü — Rusiya qalib; Baltikaya çıxış; Pyotr imperator titulunu aldı, Rusiya imperiya elan olundu.

I Pyotrun islahatları

• Hərbi — Rekrut ordusu, daimi piyada və süvari; donanma; bayonet tüfəngi; artilleriya
• İdarəetmə — 1711 Senat; kollegiyalar (köhnə prikazların əvəzi); 1722 Rütbələr cədvəli — 14 rütbə, aşağı siniflərdən zadəganlığa yüksəlmə; mütləq monarxiya tamamlandı
• Dini — Kilsə dövlətə tabe edildi
• Mədəni-təhsil — İlk teatr, qəzet (Vedomosti), kitabxana, elm akademiyası; təqvim və əlifba; 1714 — riyaziyyət/həndəsə öyrənməyən zadəgan evlənə bilməz
• Ticarət — Proteksionizm; yüksək gömrük rüsumları
• Nəticə — Avropadan geri qalma əhəmiyyətli dərəcədə azaldı

II Yekaterina (1762–1796)

Saray çevrilişi ilə hakimiyyətə gəldi; maarifçi mütləqiyyət siyasətini davam etdirdi. Quberniya islahatı, zadəganlar haqqında fərman — torpaq və yeraltı sərvətlərin tam mülkiyyəti, dövlət xidmətindən, vergilərdən və bədən cəzasından azadlıq; zadəganlar tam imtiyazlı sinfə çevrildi.

Xarici siyasətdə aqressiv genişlənmə: «Şərq məsələsi» — Yaxın Şərq və Balkanlarda Osmanlı torpaqlarının bölüşdürülməsi, Qara dənizə çıxış. 1795 Reç Pospolita ləğv — Rusiya, Avstriya, Prussiya bölüşdürdü; Rusiya sağ sahil Ukraynası, bütün Belarus, Litva, Kurlandiyanı aldı.

1768–1774 Osmanlı müharibəsi — 1774 Kiçik Qaynarca sülhü: Rusiya Qara dənizə çatdı; gəmilərinin boğazlardan keçmə hüququ; Krım xanlığı «müstəqil» elan olundu (sonra ilhak üçün zəmin); Rusiyanın Osmanlıdakı pravoslavları qoruma hüququ. 1783 Krım ilhak olundu; Gürcüevsk traktatı (1783) — Şərqi Gürcüstan (Kartli-Kaxetiya) Rusiya himayəsinə keçdi. 1787–1791 müharibə — 1791 Yassı sülhü: sərhəd Dnestr çayına; Osmanlı Krım və Şərqi Gürcüstanın Rusiya himayəsini tanıdı. Rusiya Qara dəniz sahillərində möhkəm mövqe qazandı.

XIX–XX əsrin əvvəli: Romanovlar və islahatlar

I Aleksandr (1801–1825) saray çevrilişi ilə hakimiyyətə gəldi. «Azad taxılçılar» fərmanı — zadəganlar təhkimliləri torpaqla azad edə bilərdi (az faiz azad olundu); siyasi məhbuslar əfv olundu; nazirliklər yaradıldı; 1810 Dövlət Şurası — məsləhət orqanı; universitetlər, gimnaziyalar açıldı. Xarici siyasət: 1801 Şərqi Gürcüstanın ilhakı — Qafqaz işğalının ilk addımı; 1804–1813 birinci Rus-Qacar müharibəsi — Cənubi Qafqaz işğalı; 1807 Tilzit — kontinental blokada, Fransa Qərbi Avropa fəthlərini, Rusiya Şərqi Avropa üstünlüyünü tanıyır; 1809 Finlandiya; 1812 Bessarabiya.

1812 Napoleon işğalı — səbəb: Rusiya Tilzit şərtlərini pozaraq İngiltərə ilə ticarəti bərpa etdi; ərazi ziddiyyətləri. Rus ordusu geri çəkildi, coğrafi şərait və partizan döyüşündən istifadə etdi; payızda yanan Moskva işğal olundu, təchizat və qış səbəbindən Napoleon geri çəkildi. Qələbədən sonra Rusiya Polşa, Balkanlar və digər torpaqları tutdu.

1825 dekabristlər üsyanı — Avropa yürüşlərindən qayıdan zabitlər avtoritar rejim və təhkimçiliyə qarşı çıxdı; I Nikolayın and mərasimi zamanı çevriliş cəhdi uğursuz oldu — Rusiyada inqilabi mübarizənin başlanğıcı.

I Nikolay (1825–1855) — bürokratiya rejimi; məktəb və universitetlər üzərində nəzarət; alimlərin Avropaya getməsi qadağan; yalnız zadəganlar orta təhsil ala bilərdi. 1830–1840-cı illər sənaye çevrilişi başladı — Qərbi Avropadan fərqli olaraq təhkimçilik ləğv olunmadan. Xarici siyasət: 1828–1829 Osmanlı və Qacarlarla müharibələr — Cənubi Qafqaz (o cümlədən Azərbaycan) işğalı; hərbi müstəmləkə rejimi; ermənilərin yerləşdirilməsi; Şeyx Şamil (1834–1859) Şimali Qafqaz mübarizəsi; 1864 bütün Qafqaz işğalı; 1848 Avropa inqilablarının əzməsində «Avropanın jandarmı» adlandırılması. 1853–1856 Krım müharibəsi — məğlubiyyət; siyasətin uğursuzluğunu göstərdi.

II Aleksandr (1855–1881) «Böyük islahatlar»: Krım məğlubiyyəti islahatları zəruri etdi.

1856 Paris — Qara dəniz neytral, Rusiya donanması yoxdur; 1871 London — donanma hüququ bərpa. 1877–1878 Osmanlı müharibəsi — San-Stefano; İngilis donanması İstanbula yaxınlaşdı. 1864 Şimali Qafqaz işğalı tamamlandı; 1864–1895 Mərkəzi Asiya (Buxara, Xivə himayə, Qoqand ləğv).

III Aleksandr (1881–1894) — reaksiya; ruslaşdırma; «xalqlar həbsxanası» adlandırılması; türklər və müsəlmanlar üzərində təzyiq; yəhudilərə qarşı pogromlar.

II Nikolay (1894–1917) — 1904–1905 Rus-Yapon məğlubiyyəti; 1900–1903 iqtisadi böhran. 1905–1907 birinci inqilab — «Qanlı bazar günü» (9 yanvar); oktyabr manifesti — söz, mətbuat, yığıncaq azadlığı; Duma. 1906 Stolıpin baş nazir — siyasi (milli azlıqların Dumada təmsilinin məhdudlaşdırılması) və aqrar islahatlar (kənd icmalarının dağıdılması, Sibirə köçürmə). İnqilab 1907 II Dumanın buraxılması ilə başa çatdı.

Müqayisə cədvəlləri

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 1721 — imperiya, Baltik; 1861 — təhkimçilik ləğvi (fərqli dövrlər).
• 1774 Kiçik Qaynarca / 1791 Yassı — Osmanlı ilə; Krım 1783 ilhak.
• 1856 Paris — Qara dəniz neytral; 1871 London — donanma bərpa.
• 1711 Prut — Azov geri; 1709 Poltava — İsveç məğlub.
• 1905 manifesti + Duma; Stolıpin — 1906-dan sonra.
• 1864 — həm Qafqaz işğalı, həm zemstvo/məhkəmə islahatı.

DİM qeydləri

• I Pyotr ↔ II Yekaterina — islahat, Osmanlı, Qara dəniz, genişlənmə.
• Şərq məsələsi — Osmanlı və beynəlxalq münasibətlər (§41) ilə kəsişir.
• 1812 / 1856 / 1904–1905 — xarici məğlubiyyət → daxili islahat/inqilab.
• Romanovlar xronologiyası — Pyotr, Yekaterina, Aleksandr I/II, Nikolay I/II.
• 1861 təhkimçilik — «müvəqqəti mükəlləfiyyət»; Azərbaycan tarixi ilə əlaqə (1912).