ABŞ

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 198–202 / kitab səh. 394–404 / §50

II Dünya müharibəsindən sonra ABŞ dünyanın ən zəngin dövləti, atom supergücü oldu. Müharibə ərazisində aparılmadığı üçün sənaye infrastrukturu zərər görməmiş, iqtisadi inkişaf sürətlənmişdi. Daxili siyasətdə F. Ruzveltin «Yeni xətt» proqramının davamı, xarici siyasətdə isə sovet genişlənməsinin qarşısının alınması prioritet idi.

H. Trumen (1945–1953)

H. Trumen (1945–1953) «Ədalətli xətt» (Fair Deal) proqramını irəli sürdü — minimum əməkhaqqı, tibbi yardım, təhsil, mənzil tikintisi, afroamerikalıların hüquqlarının genişləndirilməsi. 1947-ci il Taft-Xartli qanunu həmkarlar ittifaqına nəzarəti gücləndirdi; Milli Təhlükəsizlik Şurası və Mərkəzi Kəşfiyyat Agentliyi (CIA) yaradıldı. Makkartizm dövründə kommunist təqib dalğası başladı.

Xarici siyasət: 1947 Trumen doktrinası — Yunanıstan və Türkiyənin sovet təzyiqindən qorunması; 1948 Marşal planı — Qərb Avropasının iqtisadi bərpası; sədləşmə (containment) siyasəti. 1949 NATO yaradıldı; 1950–1953 Koreya müharibəsi — ABŞ qoşunları iştirak etdi. Trumen dövrü soyuq müharibənin strukturunu formalaşdırdı.

D. Eyzenhauer (1953–1961)

D. Eyzenhauer (1953–1961) «firavanlıq» dövrünü yaşatdı — orta sinifin güclənməsi, avtomobil və yaşayış massivlərinin genişlənməsi. NATO gücləndirildi; 1957 — SSRİ süputniki ABŞ-da «süputnik şoku» yaratdı. Eyzenhauer son illərdə «hərbi-sənaye kompleksi» ifadəsini işlətdi — hərbi xərclərin artması barədə xəbərdarlıq etdi.

C. Kennedi (1961–1963) və L. Conson (1963–1969)

C. Kennedi (1961–1963) «Yeni hüdudlar» proqramı — vergi azaltma, kosmos proqramı (1969 Ay enişi hazırlığı), afroamerikalıların hüquqları. 1961 Berlin böhranı — hasar tikintisinin başlanğıcı; 1962 Karib (raket) böhranı — Xruşşov-Kennedi razılaşması, raketlərin Kubadan çıxarılması. 22 noyabr 1963 — Kennedi Dallasda sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. 1963 Moskva müqaviləsi — yeraltı atom sınaqlarının qadağası.

L. Conson (1963–1969) «Böyük cəmiyyət» (Great Society) — yoxsulluqla mübarizə, Medicare, Medicaid, 1964 Vətəndaş hüquqları qanunu, 1965 Səs hüququ qanunu. 1965 — Vyetnam müharibəsi genişləndi; ictimai etirazlar artdı.

R. Nikson (1969–1974) və C. Ford (1974–1977)

R. Nikson (1969–1974) «Yeni iqtisadi siyasət» — pensiya artımı, işsizlik müavinəti; lakin 1970-ci illər iqtisadi böhranı, inflasiya, neft böhranı (OPEC neft embarqosu). Xarici siyasət: 1972 — Çinə səfər, SSRİ ilə SSM-1 müqaviləsi; 1973 — Paris Sülh Müqaviləsi, Vyetnamdan qoşunların çıxarılması.

Uotergeyt skandalı (1972): Demokrat Partiyası qərargahında dinləmə; impiçment təhlükəsi — 1974 Nikson istefa verdi (impiçment deyil). C. Ford (1974–1977) — vitse-prezident kimi and içdi; ABŞ tarixində ilk dəfə seçilməmiş prezident.

C. Karter (1977–1981)

C. Karter (1977–1981) — enerji böhranı, 1979 İran girov böhranı (Tehranda ABŞ səfirliyində 444 gün), 1978 Kamp-David sülh müqaviləsi (Misir-İsrail). İqtisadi çətinliklər Reyqanın seçilməsinə zəmin yaratdı.

R. Reyqan (1981–1989)

R. Reyqan (1981–1989) «Reyqanomika» — vergi və dövlət xərclərinin azaldılması, fərdi sahibkarlığın dirilməsi, sənayeyə kapital qoyuluşu, neft qiymət nəzarətinin ləğvi. ETT: şəxsi kompüter, mobil telefon; hərbi xərclər artdı. Xarici siyasət: «Ulduzlar müharibəsi» (SDI) — strateji raket müdafiəsi; 1987 orta/qısa raketlərin ləğvi müqaviləsi; soyuq müharibənin son mərhələsi.

Ata C. Buş, B. Klinton, Kiçik C. Buş, B. Obama, Co Bayden (1989–2025)

Ata C. Buş (1989–1993): 1991 «Səhra tufanı» — Körfəz müharibəsi, İraqın Kuvaytdan çıxarılması. B. Klinton (1993–2001): iqtisadi artım, NATO genişlənməsi. Kiçik C. Buş (2001–2009): 11 sentyabr 2001 terror aktları — Nyu-York, Vaşinqton; 2001 Əfqanıstan, 2003 İraq müdaxilələri; Patriot Act. B. Obama (2009–2017): 2008 maliyyə böhranı; Affordable Care Act; ilk afroamerikan prezident. D. Tramp (2017–2021): «Amerika əvvəlcə» siyasəti. Co Bayden (2021–2025): 2022 Ukraynaya yardım; 2024 — D. Tramp II müddətə seçildi.

Tipik səhvlər

• Trumen doktrinası 1947, Marşal planı 1948 — ardıcıllıq; Trumen 1945–1953.
• Kennedi 1961–1963; Conson 1963–1969 — Vyetnam 1965-dən genişləndi.
• Uotergeyt 1972, istefa 1974 — impiçment deyil, istefa.
• Reyqanomika — Reyqan; Yeni xətt — F. Ruzvelt (§45).
• 11 sentyabr 2001 — Nyu-York, Vaşinqton; 2003 İraq.
• Obama 2008 — ilk afroamerikan prezident (Trumen hüquq məsələsini irəli sürmüşdü).

DİM qeydləri

• Prezidentlər cədvəli 1945–2025 — proqram adları və xarici siyasət.
• Trumen: Taft-Xartli, CIA, Trumen doktrinası, Marşal planı, NATO.
• Kennedi–Conson: Karib, Vyetnam, Vətəndaş hüquqları qanunları.
• Nikson: Uotergeyt, Vyetnamdan çıxış; impiçment tərifi.
• Reyqan: Reyqanomika, SDI; soyuq müharibənin son mərhələsi.
• İlklər cədvəli — Trumen, Kennedi, Nikson, Obama, Bayden–Tramp.