Türkiyə

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 213–214 / kitab səh. 425–428 / §53

II Dünya müharibəsində Türkiyə uzun müddət bitərəf qaldı; 1945 fevral — BMT-yə qəbul üçün Almaniya və Yaponiyaya müharibə elan etdi. SSRİ Kars, Ardahan, Artvin torpaqlarını tələb etdi; ABŞ yaxınlaşması başladı. H. Trumen deyirdi: «Türkiyə Yaxın Şərqin açar sözüdür» — bu, Trumen doktrinasının (1947) Türkiyəyə yardımının səbəblərindən biridir. 1947 Trumen doktrinası və 1948 Marşal planı yardımı Türkiyənin Qərb bloku ilə yaxınlaşmasına səbəb oldu. Trumen doktrinasının mətnində deyilirdi ki, «Azad xalqların azad olmayan xalqların hücumundan müdafiəsi ABŞ-ın xarici siyasətinin əsas prinsipidir» — Yunanıstan və Türkiyə birbaşa hədəf idi. Marşal planı çərçivəsində Türkiyəyə iqtisadi yardım, infrastruktur layihələri həyata keçirildi.

İ. İnönü (1938–1950)

1945 torpaq islahatı — torpaq sahiblərinə kompensasiya, kəndlilərə torpaq paylanması; praktikada zəiflədildi, böyük torpaq sahibləri qorundu. 1940-cı illərin sonu — iqtisadiyyatda dövlət nəzarətinin azalması, xarici ticarətin açılması, çoxpartiyalı sistem bərpası (1946). CHP (Cümhuriyyət Xalq Partiyası) uzun illər təkpartiyalı idarəetməni həyata keçirmişdi; 1946 — Demokrat Partiya (DP) rəsmi tanındı.

Demokrat Partiya dövrü (1950–1960)

14 may 1950 — C. Bayar prezident, A. Menderes baş nazir; Demokrat Partiya (DP) qalib gəldi — ilk dəfə hakimiyyət dəyişikliyi. İqtisadi artım, xarici kapital cəlb edildi, kənd təsərrüfatı subsidiyaları, infrastruktur. 1952 NATO — səbəblər: Koreya müharibəsində (1950–1953) iştirak (BMT qüvvələri, türk briqadası — 5000 nəfər); SSRİ təhdidi; Trumen doktrinası çərçivəsində ABŞ hərbi bazaları (İncirlik, Adana və s.); Qərb bloku ilə inteqrasiya. NATO-ya daxil olmaqla Türkiyə Qərb müdafiə sisteminin cənub-şərq fişəyi oldu; bu, sovet genişlənməsinin qarşısını almaq məqsədilə edildi.

1960, 27 may — hərbi çevriliş (27 Mayıs); Menderes edam edildi; Bayar həbs olundu. 1961 konstitusiya — Konstitusiya Məhkəməsi yaradıldı; «üçüncü qüvvə» (məhkəmə) prinsipi — qanunverici, icra və məhkəmə hakimiyyətlərinin ayrılması; hüquq və azadlıqlar genişləndirildi; Milli Təhlükəsizlik Şurası (MGK); universitet müstəqilliyi; Anayasa Mahkemesi qanunların konstitusiyaya uyğunluğunu yoxlayır. 1965 — S. Demirel baş nazir (Adalet Partiyası); 1971 hərbi memorandum — hökumət istefa etdi.

1960–1980: siyasi qeyri-sabitlik

1970-ci illər — iqtisadi böhran, inflyasiya, neft şoku; 1974 — B. Ecevit (CHP) baş nazir; 1975–1977 koalisiya hökumətləri. 1977 — siyasi ziddiyyətlər, kütləvi etirazlar; 1978 — Maraş hadisəsi (Alevi-Sünni toqquşması). 1979 — ABŞ Türkiyəyə embarqo tətbiq etdi (Kipr əməliyyatından sonra); iqtisadiyyat çökdü — Özal islahatlarına zəmin.

Miqrasiya və gecekondular

1950–1960-cı illər — kənddən şəhərə kütləvi miqrasiya; gecekondular (səliqəsiz, qeyri-rəsmi evlər) — Ankara, İstanbul, İzmirdə genişləndi; sosial problemlər, infrastruktur çatışmazlığı, su, kanalizasiya problemi. 1960-cı illər — iqtisadi böhran, tələbə iğtişaşları; 1971 hərbi müdaxilə (memorandum).

Kipr məsələsi (1974)

Kiprdə enosis (Yunanıstanla birləşmə) və taksim (adanın türk/yunan zonalarına bölünməsi) ideyaları. 1974, 15 iyul — Yunanıstanın Kiprdə çevriliş cəhdi (enosis); B. Ecevit hökuməti 20 iyul Kipr əməliyyatı — ada şimal (türk)/cənub (yunan) olaraq bölündü; ABŞ embarqosu tətbiq etdi (sonra qaldırıldı). 1983 — Şimal Kipr Türk Cümhuriyyəti elan edildi (yalnız Türkiyə tanıyır).

1980 çevrilişi və Özal dövrü

1980, 12 sentyabr — K. Evren çevrilişi; 1982 konstitusiya — prezident gücləndirildi; siyasi fəaliyyət məhdudlaşdırıldı. 1983 — T. Özal baş nazir (ANAP); bazar iqtisadiyyatı, ixrac orientasiyası, privatizasiya, valyuta liberallaşması, xarici investisiya; iqtisadi «türk möcüzəsi». ASALA (erməni terror təşkilatı) — türk diplomatlarına hücumlar; PKK (kürd separatçılığı) terroru — 1980–1990-cı illər; cənub-şərqdə fövqəladə vəziyyət.

AKP və Erdoğan (2002–)

2002, 3 noyabr — AKP (Ədalət və İnkişaf Partiyası) qalib gəldi; R.T. Erdoğan baş nazir (2003–2014). İqtisadi inkişaf, infrastruktur (metro, körpülər), Azərbaycana strategiya ittifaqı — Bakı–Tbilisi–Ceyhan, TANAP. 2014 — Erdoğan prezident seçildi; 2017 — prezident sisteminə keçid referendumu; 2016, 15 iyul uğursuz çevriliş cəhdi.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 1945 fevral — BMT üçün müharibə elanı; bitərəflik II DMB-də.
• 1950 DP, 1960 çevriliş — Menderes dövrü sona çatdı.
• 1952 NATO — Koreya müharibəsi amili; 1947 Trumen yardımı.
• 1974 Kipr — 1960 çevriliş deyil.
• 1980 və 1960 — iki ayrı çevriliş.
• Özal 1983, AKP 2002 — ardıcıllıq.

DİM qeydləri

• Trumen sitatı — «Türkiyə Yaxın Şərqin açar sözüdür».
• Trumen–Marşal → NATO → ABŞ bazaları zənciri.
• 1961 konstitusiya — Konstitusiya Məhkəməsi, üç qüvvə.
• Kipr: enosis vs taksim; 1974 əməliyyat; ABŞ embarqosu.
• Özal iqtisadi liberallaşma; ASALA/PKK terroru.
• AKP/Erdoğan; Türkiyə–Azərbaycan strateji ittifaq (Bakı–Tbilisi–Ceyhan, TANAP, Şuşa Bəyannaməsi).