Giriş

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 4–6 / kitab səh. 8–13

Tarix elmi insan cəmiyyətinin keçmişini, onun formalaşmasını, inkişaf mərhələlərini, siyasi, iqtisadi, mədəni hadisələrini öyrənir. Tarixçi yalnız hadisələri qeyd etmir — onların səbəbini, nəticəsini, bir-biri ilə əlaqəsini araşdırır. Tarix elminin əsas metodu tarixi mənbələrin toplanması, təhlili və nəticələrin elmi ümumiləşdirilməsidir.

Tarix elminin yaranması

Tarix elmi Qədim Yunanıstanda yaranmışdır. Yunanca «historia» sözü «soruşmaq, araşdırmaq» mənasını daşıyır. V əsrdə e.ə. yaşamış Herodot «tarixin atası» adlandırılır — o, hadisələri sadəcə qeyd etməklə kifayətlənməyib, onların səbəbini araşdırmışdır. Azərbaycan tarix elminin inkişafında XIX əsrdə Abbasqulu ağa Bakıxanov «Gülüstani-İrəm» əsəri ilə ümumi Azərbaycan tarixi üzrə ilk kitabı yazmışdır.

Tarix elminin inkişafı ilə birlikdə tarixi prosesin mərhələləndirilməsi, dövrlərin adlandırılması və tarixin ümumi qanunauyğunluqlarının aşkarlanması mümkün olmuşdur.

Tarixin mərhələləri və ictimai-iqtisadi quruluş

İnsan cəmiyyətinin inkişafı bir neçə əsas mərhələdən keçmişdir. Hər mərhələ müəyyən ictimai-iqtisadi quruluşla xarakterizə olunur. İbtidai icma quruluşu — tarixin ilk mərhələsidir; bu dövrdə insanlar ovçuluq, yığıcılıq, sonra əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmuş, ictimai mülkiyyət mövcud olmuş, fərdi mülkiyyət hələ formalaşmamışdır. Quldarlıq — ikinci mərhələdir; burada ictimai əmlakın bölünməsi, zəngin və kasib siniflərin yaranması, quldarların qullara sahib olması xüsusiyyəti ilə seçilir. Feodalizm — orta əsrlərin ictimai-iqtisadi sistemi olub, torpaq mülkiyyətinin feodal-kralın ixtiyarında olması, kəndli kəndlilərin asılı vəziyyətində qalması ilə xarakterizə olunur. Kapitalizm — sənaye inqilabından sonra formalaşan sistemdir; burada kapitalistlər istehsal vasitələrinə sahib olur, işçilər isə əməyini satır.

Tarix elmi bu ictimai-iqtisadi mərhələləri tarixi dövrlərlə uyğunlaşdırır. Daş dövrü, Mis-Bürünc dövrü, Dəmir dövrü — ibtidai icma quruluşunun müxtəlif mərhələləridir. Quldarlıq mərhələsi Mis-Bürünc və Dəmir dövrlərində, feodalizm orta əsrlərdə, kapitalizm isə yeni və müasir dövrlərdə dominant olmuşdur.

Bu cədvəl tarixin ümumi sxemini göstərir: hər ictimai-iqtisadi mərhələ müəyyən tarixi dövrlərlə üst-üstə düşür, lakin keçidlər həmişə kəskin xarakter daşımır — bir mərhələdən digərinə keçid uzun müddətli prosesdir. İnsan tarixi dörd əsas dövrə bölünür: qədim dövr, orta əsrlər dövrü, yeni dövr və müasir dövr. Qədim dövrdə ibtidai icma və quldarlıq, orta əsrlərdə feodalizm, yeni və müasir dövrlərdə isə kapitalizm ictimai-iqtisadi mərhələ kimi dominant olmuşdur.

Orta əsrlər (feodalizm) dövrünün mərhələləri

Feodalizm dövrü öz növbəsində üç mərhələyə bölünür. Erkən feodalizm dövrü Şərqdə III–XI əsrlərdə, Avropada V–XI əsrlərdə mövcud olmuşdur. İnkişaf etmiş (klassik) feodalizm dövrü XI–XV əsrləri əhatə edir. Son feodalizm dövrü isə XVI–XVII əsrlərdə qeydə alınır.

Tarixi dövrlər

Tarix elmi zamanı müxtəlif dövrlərə bölür. Daş dövrü — Paleolit, Mezolit, Neolit, Eneolit mərhələləri ilə xarakterizə olunur; bu dövrdə insanlar daş alətlərdən istifadə edirdi. Mis-Bürünc dövrü — misin və bürüncün (tuncun) kəşfi ilə əlaqəlidir; istehsal qüvvələri inkişaf etdi, şəhərlər yaranmağa başladı. Dəmir dövrü — dəmirin mənimsənilməsi ilə xarakterizə olunur; silahlar və kənd təsərrüfatı alətləri keyfiyyətcə yaxşılaşdı. Orta dövr — feodal cəmiyyətin mövcud olduğu, Avropa, Şərq və digər regionlarda xristianlıq, islam və digər dinlərin yayıldığı dövrdür. Yeni dövr — sənaye inqilabı, kəşflər, elmi inqilab dövrüdür. Müasir dövr — XX–XXI əsrlər, dünya müharibələri, texnoloji inqilab dövrüdür.

Tarixi mənbələrin qrupları

Tarixi mənbələr — insanlığın keçmişi, hadisələr və onların səbəb–nəticə əlaqələri haqqında məlumat verən materiallardır. Onlar dörd əsas qrupa bölünür:

• Maddi mənbələr — Qədim tikililər, əmək alətləri, silahlar, bəzək əşyaları, məişət əşyaları; yazı yaranmamış dövrü öyrənmək üçün xüsusilə vacibdir
• Yazılı mənbələr — Daş yazılar, sikkələr, kitablar, jurnallar, qəzətlər, məktublar, dövlət sənədləri
• Şifahi mənbələr — Əfsanələr, rəvayətlər, nəğmələr, dastanlar, bayatılar, atalar sözləri — əvvəlcə şifahi yolla, sonra yazıya köçürülür
• Səsli və görüntülü mənbələr — Rəsmlər, fotoşəkillər, televiziya–radio yayımları, səs yazıları, filmlər

İlkin və ikinci dərəcəli mənbələr

İlkin (birincili) mənbələr araşdırılan tarixi dövrə birbaşa aiddir: yayımlanmış və dərc olunmamış sənədlər, səsli–vizual materiallar, arxeoloji artefaktlar (keçmişdə mexaniki təsirə məruz qalmış, qazıntı və ya təsadüf nəticəsində aşkar edilmiş obyektlər). İkinci dərəcəli mənbələr araşdırılan dövrdən sonra yaradılmışdır: tarix kitabları, dərsliklər, akademik jurnallardakı tədqiqatlar, etibarlı veb resurslar. İlkin mənbələr ikinci dərəcəlilərdən daha etibarlı hesab olunur.

Yazı tipləri (növləri)

Yazı sistemləri mərhələli inkişaf etmişdir. Piktoqrafik yazı (şəkli yazı) — məlumat şəkillər və rəsmlərlə ötürülür. İdeoqrafik yazı (fikri yazı) — hər işarə müəyyən bir anlayışı ifadə edir (məsələn, Misir hiroqlifləri). Hərfi yazı — səslərin hərflərlə ifadə olunmasıdır. Qobustan, Qazax, Gədəbəy, Naxçıvan və digər yerlərdə aparılan arxeoloji qazıntılar Azərbaycanda da piktoqrafik yazı mədəniyyətinin mövcudluğunu sübut edir.

Maddi və yazılı tarixi mənbələr (əlavə)

Tarixçi keçmişi öyrənərkən müxtəlif mənbələrdən istifadə edir. Maddi mənbələr — əl ilə toxunula bilən, fiziki qalıqlar olan mənbələrdir. Bunlara arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan alətlər, silahlar, bəzək əşyaları, tikinti qalıqları, keramika, qəbir daşları, numizmatik tapıntılar (sikkələr), paleoqrafik materiallar (qayaüstü yazılar, mühürlər) daxildir. Etnoqrafiya — müasir primitiv cəmiyyətlərin adət-ənənələrini, həyat tərzini öyrənərək qədim cəmiyyətlər haqqında məlumat verir.

Yazılı mənbələr — yazı sistemi yaranandan sonra meydana gəlmiş sənədlərdir. Bunlara salnamələr (xronikalar), xatirələr, müqavilələr, qanun kitabları, rəsmi sənədlər, məktublar, dini mətnlər daxildir. Yazılı mənbələr tarixi hadisələri daha dəqiq işıqlandırır, lakin onlar da müəllifin subyektivliyi, siyasi məqsədləri, seçici yanaşması ilə xarakterizə oluna bilər. Ona görə tarixçi həm maddi, həm də yazılı mənbələri bir-birini tamamlayaraq istifadə edir.

Maddi mənbələr yazının yaranmazdan əvvəlki dövrü — tarixəqədərki dövrü öyrənməyə imkan verir. Arxeoloji qazıntılar Misirdə piramidalar, Mesopotamiyada zigguratlarda, Hindistanda Mohenjo-Daro şəhərində aparılmış, sivilizasiyaların gündəlik həyatı haqqında zengin məlumat vermişdir. Numizmatika — sikkələrin öyrənilməsi — ticarət əlaqələri, hökmdarların portretləri, dövlətlərin mövcudluq müddəti barədə məlumat verir. Paleoqrafiya — qədim yazıları öyrənir; Rosetta daşı misalında olduğu kimi, eyni mətnin müxtəlif yazılarla yazılması yazının deşifrə edilməsinə kömək edir.

Yazılı mənbələr isə tarixi şəxsiyyətlərin, hadisələrin, müqavilələrin dəqiq tarixini qoruyur. Herodotun «Tarix» əsəri, Sima Qianın «Tarix yazısı», Misir fironslarının salnamələri, Hammurapi qanunları yazılı mənbələrin klassik nümunələridir. Tarixçi hər iki mənbə növünü müqayisə edərək hadisələrin daha etibarlı şərhini verir.

Zaman vahidləri

Tarix hadisələrini düzgün anlamaq üçün zaman ölçülərini bilmək vacibdir. Tarixdə müxtəlif vaxt vahidləri işlədilir:

• Rüb — 25 il
• Qərinə — 33 il
• Yarım əsr — 50 il
• Əsr — 100 il
• Minillik — 10 əsr (1000 il)

Məsələn, «III əsr» dedikdə 200–299-cu illər nəzərdə tutulur; «e.ə. III minillik» isə 3000–2001-ci illər deməkdir. «Yarımminillik» 500 il, «minillik» 1000 il deməkdir. Bu vahidlər tarixi prosesi daha rahat qavramlaşdırmağa imkan verir. Tarixçilər tez-tez «əsrin əvvəli», «əsrin ortası», «əsrin sonu» ifadələrindən istifadə edirlər — məsələn, III əsrin əvvəli 200–233, ortası 234–266, sonu 267–299-cu illərə uyğun gəlir. «Qərinə» 33 il — xristian kilsəsinin müəyyən bayram dövrünə uyğun vaxt vahididir.

Zaman oxu — e.ə. və eramız

Tarixdə hadisələr bizim eramızdan əvvəl (e.ə.) və bizim eramızda (er.) olmaqla iki böyük dövrə bölünür. Eramızın başlanğıcı xristian təqvimi ilə əlaqələndirilir — İsa Məsihin doğulduğu il eramızın 1-ci ili sayılır (tarixçilər arasında bu tarix bir neçə il fərqlə mübahisəlidir, lakin təqvim sistemi belə qəbul edilib).

e.ə. I əsr (100–1-ci illər)

• I rüb — e.ə. 100–76
• II rüb — e.ə. 75–51
• III rüb — e.ə. 50–26
• IV rüb — e.ə. 25–1

eramız I əsr (1–100-cü illər)

• I rüb — 1–25
• II rüb — 26–50
• III rüb — 51–75
• IV rüb — 76–100

Tarix hesablamasının qaydaları

Tarix hesablamasında vacib qaydalar var. Eyni eradan olan illər çıxılır: məsələn, e.ə. 500-cü ildən e.ə. 300-cü ilə qədər 200 il keçmişdir (500 − 300 = 200). Müxtəlif eralardan olan illər toplanır: e.ə. 100-cü ildən eramızın 100-cü ilinə qədər 200 il keçmişdir (100 + 100 = 200). e.ə. 500-cü ildən eramızın 200-cü ilinə qədər 700 il (500 + 200 = 700).

Praktik nümunələr: e.ə. 753-cü ildə Roma şəhəri salınmışdır; eramızın 476-cı ilinə qədər Roma imperiyası mövcud olmuşdur — bu, 1229 il deməkdir (753 + 476 = 1229). e.ə. 332-ci ildə Makedoniya kralı III Aleksandr Misirə daxil olmuşdur; eramızın 30-cu ilinə qədər Roma Misirini idarə etmişdir — 362 il (332 + 30 = 362). e.ə. 221-ci ildə Qin Shi Huangdi vahid Çin yaratmışdır; eramızın 1912-ci ilinə qədər imperatorluq sistemi qorunmuşdur — 2133 il (221 + 1912 = 2133). e.ə. 3100-cu ildə Misir vahid dövlət yaranmışdır; eramızdan 525 il əvvəl farslar Misirə daxil olmuşdur — 2575 il (3100 − 525 = 2575, eyni era çıxılır).

Təqvim sistemləri

İnsanlıq müxtəlif təqvim sistemləri yaratmışdır. Roma təqvimi eramızdan əvvəl 753-cü ildə Roma şəhərinin salınması ilə başlayır — bu il Roma tarixçiləri tərəfindən «Roma şəhərinin yaradılması ili» (ab urbe condita) kimi qəbul edilmişdir. Roma təqvimi uzun müddət Yuli Sezarın təqdim etdiyi Julian təqvimi əsasında işləyirdi. Julian təqvimi Roma imperatoru Yuliy Sezar tərəfindən e.ə. 46-cı ildə təkmilləşdirilmiş, Orta əsrlərdə geniş yayılmışdır; ili 365 gün, 6 saat hesab edirdi — bu kiçik fərq əsrlər ərzində toplanaraq tarixi bayramların mövsümlərlə üst-üstə düşməsinə səbəb oldu. Qriqorian təqvimi 1582-ci ildə Papa Qreqori XIII tərəfindən təqdim edilmiş, bu gün dünyanın əksər ölkəsində rəsmi təqvim kimi istifadə olunur. Qriqorian təqvimi vaxtı daha dəqiq hesablayır — 400 ildə 3 gün çıxılır.

Miladi təqvimi İsa Məsihin doğulduğu ildən başlayır; ondan əvvəlki illər eradan əvvəl (e.ə.), sonrakı illər eramızda (er.) adlandırılır. Günəş ili 365 gün 6 saatdır; hər 4 ildə bir artıq il (366 gün) olur.

Hicri təqvimi 622-ci ildən — Peyğəmbər Məhəmmədin Məkkədən Mədinəyə hicrətindən — başlayır. Ay ili 354 gündür (günəş ilindən 11 gün qısadır). Miladi → Hicri: M − 622 = A; A ÷ 32 = B; A + B = Hicri il. Hicri → Miladi: H ÷ 33 = A; H − A = B; B + 622 = Miladi il. Məsələn, 865-ci miladi il ≈ 251-ci hicri il.

Yunan təqvimi e.ə. 776-cı ildən — ilk Olimpiya oyunlarından — başlayır. Məsələn, e.ə. 446-cı il yunan təqvimi üzrə 330-cu ildir (776 − 446 = 330).

MİQ mövzuları haqqında qeyd

Anar İsayev «Ümumi tarix» (2025) kitabının sonunda xüsusi qeyd edilir ki, bəzi mövzular MİQ (Məktəbəqədər hazırlıq) proqramına aid ola bilər. DİM imtahanına hazırlıqda isə bütün «Ümumi tarix :: Qədim Şərq» bölməsi proqramda nəzərdə tutulmuşdur — Giriş, Misir, Mesopotamiya, Asiya Hun, Çin, Hindistan mövzularının hamısı imtahan suallarına daxil ola bilər. Ona görə hər bir mövzunu tam öyrənmək vacibdir.

Tipik səhvlər

• Rüb 25 il, qərinə 33 il, yarım əsr 50 il, əsr 100 il, minillik 10 əsr (1000 il) — bu rəqəmləri qarışdırmamaq lazımdır.
• e.ə. və eramız arasında hesablayarkən eyni era çıxılır, müxtəlif era toplanır — bu qaydanı pozmaq ən çox rast gəlinən səhvdır.
• Maddi mənbə yalnız arxeologiya deyil — numizmatika, paleoqrafiya, etnoqrafiya da maddi mənbə hesab olunur.
• Yazılı mənbə yalnız kitab deyil — salnamə, müqavilə, qanun kitabı da yazılı mənbədir.
• Roma təqvimi 753 e.ə.-dən başlayır, eramızın 1-ci ili ilə qarışdırılmamalıdır.

DİM qeydləri

• Tarixin 4 ictimai-iqtisadi mərhələsi cədvəli — ibtidai icma, quldarlıq, feodalizm, kapitalizm — DİM-in sevimli suallarındandır; hər mərhələnin hansı tarixi dövrlərə uyğun gəldiyini bilmək vacibdir.
• Zaman vahidləri (rüb=25, qərinə=33, yarım əsr=50, əsr=100, minillik=10 əsr) rəqəmlərlə yadda saxlanmalıdır.
• e.ə. I əsr = 100–1; eramız I əsr = 1–100; rüblər hər ikisində eyni prinsiplə bölünür.
• Tarix hesablaması: e.ə. 500 → er. 200 = 700 il (500+200); e.ə. 500 → e.ə. 300 = 200 il (500−300).
• Roma təqvimi 753 e.ə.-dən başlayır — bu tarixi xüsusi qeyd edin.
• Kitabın sonunda MİQ (Məktəbəqədər hazırlıq) mövzuları ayrıca qeyd olunur; DİM imtahanına hazırlıqda bütün «Ümumi tarix :: Qədim Şərq» mövzuları proqramda nəzərdə tutulmuşdur.