İkinci Dünya müharibəsi

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 191–197 / kitab səh. 380–393 / §49

Səbəblər və başlanğıc

Səbəblər: 1929 Böyük böhran ziddiyyətləri; xammal və bazar uğrunda mübarizə; Almaniya, İtaliya, Yaponiyada revanşizm; ABŞ-ın neytrallıqdan faydalanması; Qərbün faşist təhlükəsini qiymətləndirməməsi («sakitləşdirmə»); SSRİ-nin Şərqi Avropa və Uzaq Şərqdə təsir genişləndirməsi.

1 sentyabr 1939 — Almaniya Polşaya hücum; Britaniya və Fransa 3 sentyabr müharibə elan etdi. Blitskriq (ildırımsürətli müharibə) — tank, aviasiya, artilleriya birlikdə; Polşa həftələr ərzində məğlub oldu. Həftə əvvəl Molotov-Ribbentrop gizli protokol — Polşanın bölüşdürülməsi; SSRİ 17 sentyabr şərq Polşasına girdi.

Qış müharibəsi (1939–1940): SSRİ–Finlandiya; SSRİ Millətlər Cəmiyyətindən çıxarıldı; 1940 — Baltik respublikaları (Litva, Latiya, Estoniya) sovetləşdirildi; Besarabiya Rumıniyadan alındı.

«Qəribə müharibə» (1939–1940): Polşadan sonra Qərb cəbhəsində aktiv hərbi əməliyyat yox; 1940 — Danimarka, Norveç, Hollandiya, Belçika işğalı; 22 iyun 1940 — Fransa təslim (Kompyen vaqonunda — I DMB ilə eyni yer, simvolik).

Böyük Britaniyanın müdafiəsi və genişlənmə

Dünkerk (may 1940) — Hitler tankları dayandırdı; ittifaq qoşunları (300 min+) evakuasiya olundu. Britaniya «azad dünyanın son qalası»; radar üstünlüyü, Haw Haw radiostansiyası. 1940 sentyabr — Üçlər paktı (Almaniya, İtaliya, Yaponiya) — «Ox qüvvələri».

22 iyun 1941: Barbarossa — 3 milyon alman qoşunu SSRİ-yə hücum; Moskva döyüşü (1941, dekabr) — blitskriq iflas etdi, sovet qoşunları geri çəkilməni dayandırdı. 1941 avqust — Atlantika xartiyası (Çörçill–Ruzvelt); Lend-Liz SSRİ-yə genişləndi.

7 dekabr 1941: Pörl-Harbor — Yaponiya ABŞ donanmasına hücum; 8 dekabr ABŞ müharibə elan etdi; 1 yanvar 1942 — 26 dövlət BMT Bəyannaməsi imzaladı.

Dönüş nöqtələri

1942–1943: Stalingrad, Kursk, El-Əlameyn, Miduey, Mərcan — müharibənin gedişatı dəyişdi. 1943 Tehran — ikinci cəbhənin açılması qərarı; 6 iyun 1944 Normandiya — Şarl De Qoll qoşunları Fransa sahilində.

1945 fevral Yalta (Krım konfransı): Stalin, Ruzvelt, Çörçill görüşdü:

• Hücumların koordinasiyası; Almaniyanın şərtssiz təslimi.
• SSRİ qərb sərhədləri (Polşa şərqə köçürüldü).
• Məxfi saziş (gizli protokol): SSRİ 3 ay ərzində Yaponiyaya müharibə elan edəcək; mükafat — Cənubi Saxalin, Kuril adaları, Port-Artur (Lüshunkou), Dalniy (Dalian) geri qaytarılacaq.
• «Azad edilmiş Avropa haqqında bəyannamə» — demokratik seçkilər, azad söz.
• BMT qurulması qaydaları.

1945 aprel — Berlin əməliyyatı; Hitler intihar etdi; 8–9 may — Almaniya təslim oldu.

1945 iyul–avqust Potsdam konfransı: Stalin, Truman (Ruzvelt vəfat etmişdi), Attlee (Çörçill seçki məğlubiyyəti). Qərarlar:

• Almaniya 4 işğal zonasına bölündü (ABŞ, Britaniya, Fransa, SSRİ).
• Nürnberg tribunalı — nazi liderlərin mühakiməsi.
• Almaniya 1/4 torpaq itirdi; reparasiyaların yarısı SSRİ-yə.
• Polşa yeni sərhədlər; etnik təmizləmə (deportasiya).
• Yaponiyaya ultimatum hazırlığı.

1945 avqust: ABŞ Hirosima (6) və Naqasaki (9) atom bombası; 8 avqust SSRİ Yaponiyaya müharibə elan etdi (Yalta öhdəliyi); 2 sentyabr — Yaponiya təslim oldu. Türkiyə uzun bitərəf qaldı; 1945 fevral BMT-yə qəbul üçün Almaniya və Yaponiyaya müharibə elan etdi.

Müharibə dövrü — iqtisadi səfərbərlik, holokost, deportasiya

İngiltərə ilk hərbi iqtisadiyyat qurdu; qadınlar fabriklərdə işlədi; ərzaq talonları, qaranlıq saatları. SSRİ sənayesini Ural/Sibirə köçürdü — «tank zavodları» evakuasiya; «Heç bir addım geri!» şüarı. ABŞ hərbi istehsalatı kəskin artdı — «arsenal of democracy»; qadınlar «Rosie the Riveter» kimi fabriklərdə.

Holokost (Şoa) — nasist Almaniyasının sistemli yəhudi soyqırımı: 1933 yəhudi bizneslərinə boykot; 1935 Nürnberg qanunları; 1938 Kristallnaht; 1942 Wannsee konfransı — «yekun həll» planı; Osvensim, Treblinka, Belzec kimi ölüm düşərgələri. Təxminən 6 milyon yəhudi, eləcə də sinti, roma, əlillər öldürüldü. 1945 düşərgələrin azad edilməsi dünya ictimaiyyətini sarsıtdı.

Deportasiya: 1942 ABŞ 120 min yapon mənşəli vətəndaşı (o cümlədən ABŞ doğumlu) internment camps-ə köçürdü — «təhlükəsizlik» bəhanəsi. SSRİ-də çeçen, inguş, tatar, krım tatarları, almanlar, koreyalılar «xalq düşməni» adlandırılıb Sibirə, Orta Asiyaya sürgün edildi — minlərlə ölüm.

Nəticələr

70 milyondan çox ölüm; 60+ dövlət iştirak etdi; Qərb siyasi liderliyi zəiflədi; SSRİ və ABŞ supergüc oldular; Şərqi Avropada sosialist rejimlər; 1945 BMT — daimi üzvlər: ABŞ, Britaniya, Fransa, SSRİ, Çin. Antikolonial hərəkatlar gücləndi.

I və II DMB müqayisəsi

• Nüfuz dairələri uğrunda müharibə — I — Avstriya, II — Almaniya hücumu
• Almaniya «blitskriq» — II genişmiqyaslı; atom silahı
• Şərq-Qərb cəbhələri — I-də Yaponiya düşmən, II-də müttəfiq
• Almaniya Belçikanı məğlub etdi — II-də Paris tutuldu
• ABŞ sonradan daxil oldu — I — çar Rusiyası, II — SSRİ

Əsas hərbi əməliyyatlar

Tipik səhvlər

• Müharibə 1 sentyabr 1939 Polşa — 1914 Avstriya deyil (I DMB).
• Moskva 1941 — blitskriq iflası; Stalinqrad — strateji dönüş.
• Pörl-Harbor 1941 — ABŞ; Normandiya 1944 — ikinci cəbhə.
• Fransa 22 iyun 1940 — I DMB Kompyen vaqonu eyni yerdə.
• Barbarossa 22 iyun 1941 — SSRİ; Molotov-Ribbentrop əvvəlki il avqust.
• BMT 1945 San-Fransisko — 1942 Bəyannamə deyil.

DİM qeydləri

• I vs II DMB müqayisə cədvəli — oxşar və fərqli cəhətlər.
• Əsas əməliyyatlar cədvəli: Moskva, Stalinqrad, Kursk, El-Əlameyn, Miduey.
• Atlantika xartiyası + Lend-Liz + antihitler koalisiyası.
• Üçlər paktı 1940 — Ox qüvvələri.
• Holokost rəqəmi; deportasiya (ABŞ yaponlar, SSRİ xalqlar).
• Tehran–Yalta–Potsdam ardıcıllığı.