XX əsrin 20-30-cu illərində dövlətlərarası münasibətlər

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 187–190 / kitab səh. 373–379 / §48

Versal-Vaşinqton sistemi sabit deyildi. Qalib dövlətlər arasında ziddiyyətlər, məğlub Almaniyanın revanşizm arzusu, koloniyaların statusu sistemi zəiflətdi. «Qum üzərində qurulmuş sülh» — Almaniya ağır təzminat, torpaq itkiləri, hərbi məhdudiyyətlərlə üzləşdi; iqtisadi böhran (1929) sistemi daha da sarsıtdı. ABŞ Senatı Versal ratifikasiya etmədi — Millətlər Cəmiyyəti zəif qaldı. Fransa Almaniyanı zəiflətmək istəyirdi; 1923 Ruhr işğalı «sərt siyasət» uğursuz oldu — alman işçiləri passiv müqavimət, hiperinflyasiya, iqtisadi chaos. 1922 Genuya — SSRİ və Almaniya Rapallo ilə iqtisadi təcridə son qoydu; Versal blokadası pozuldu. İtaliya torpaq qazancından narazı qaldı; Yaponiya Çinə hücum etdi — sistem erkən çatladı.

«Yumşalma dövrü» (1924–1929)

Daues planı (1924): ABŞ kreditləri (Daues komissiyası), reparasiya azaldılması; yeni valyuta Rentenmark; alman iqtisadiyyatının bərpası. 1925 Lokarno: Fransa, Belçika, Almaniya sərhəd toxunulmazlığı; Almaniya Qərbə yaxınlaşdı; 1926 — Almaniya Millətlər Cəmiyyətinə qəbul. 1928 Brian-Kelloq paktı: müharibəni qadağan edən universal pakt; 1929 — SSRİ qoşuldu. Bu dövr «sülh və sabitlik» illəri kimi xatırlanır, lakin daxili ziddiyyətlər davam edirdi.

«Üfüqdə qaranlıq» (1930-cu illər)

1929 Böyük böhran — aqressiv, revanşist rejimlərin yükselişi. 1931 — Yaponiya Mançuriyanı işğal etdi; 1932 Manchukuo puppet dövləti; 1933 — Yaponiya və Almaniya Millətlər Cəmiyyətindən çıxdı.

1935: Almaniya ümumi hərbi xidmət bərpa etdi (Versal pozuntusu); Streza konfransı — Britaniya və Fransa birləşdi, lakin praktiki addım olmadı. 1935 oktyabr — İtaliya Efiopiyaya hücum etdi (II Italo-Efiopiya müharibəsi); 1936 may — Efiopiya işğal olundu, imperator Hailə Selassie sürgün; Millətlər Cəmiyyəti sanksiyalar tətbiq etdi (neft embarqosu zəif), lakin praktiki nəticə vermədi — faşist aqressiyaya «yaşıl işıq». Bu, Mussolinin «Yeni Roma imperiyası» arzusunun ilk addımı idi və Afrika koloniyaları uğrunda mübarizəni gücləndirdi.

1936: Reynland demilitarizasiya zonasına alman qoşunları girdi (Versal pozuntusu); Almaniya–İtaliya ittifaqı möhkəmləndi; Antikomintern paktı (Almaniya, Yaponiya, 1937 İtaliya) — SSRİ-yə qarşı. 1939, 22 mart — Memel (Litva) Almaniyaya qaytarıldı; Litva sonuncu müstəqil torpaq itkisini yaşadı — II DMB-yə bir addım qaldı.

1936–1939 İspaniya vətəndaş müharibəsi: Xalq cəbhəsi (respublikacılar) vs Franko faşistləri; Almaniya-İtaliya faşistlərə, SSRİ respublikacılara kömək; Qərb «qarışmamaq» siyasəti. 1939 — faşist qələbəsi.

1938 Münhen «sövdələşməsi»: Britaniya (N. Çamberlen), Fransa (E. Daladie), Almaniya (A. Hitler), İtaliya (B. Mussolini) Münhendə görüşdü — Sudet vilayəti (Çexoslovakiyada alman əhalisi) Almaniyaya verildi; Çexoslovakiya iştirak etmədi, «sakitləşdirmə» adı altında torpaq itirdi. Münhen fotoşəkili — liderlər «sülh qazandıq» deyirdi (Çamberlen «sülh bizim dövrümüzdə»), lakin 1939 mart — bütün Çexoslovakiya işğal olundu; Polad paktı (Almaniya-İtaliya) imzalandı. Sakitləşdirmə siyasəti iflas etdi — faşizm hər addımda Qərbün çəkinməsindən istifadə etdi.

23 avqust 1939 Molotov-Ribbentrop paktı — ideoloji ziddiyyətə baxmayaraq Almaniya və SSRİ anlaşdı. Gizli protokolun əsas bəndləri:

• Polşa IV Visla çayı xətti ilə bölünəcək — qərb hissəsi Almaniyaya, şərq SSRİ-yə.
• Litva, Latiya, Estoniya SSRİ «təsir zonası»na daxil.
• Finlandiya, Bessarabiya (Rumıniya) SSRİ təsirinə aid.

Bu pakt 1 sentyabr 1939 Polşaya hücumun hüquqi əsasını yaratdı — II DMB başladı. Paktlar cədvəli yumşalma və aqressiya dövrlərini əks etdirir:

1924–1929 «yumşalma» dövründən fərqli olaraq, 1930-cu illərdə hər Versal pozuntusu Qərbün reaksiyasını zəiflətdi:

• Ümumi hərbi xidmət — 1935
• Reyn demilitarizasiyası — 1936
• Avstriya anşlüsü — 1938
• Memel (Litva) — 1939
• Çexoslovakiya — 1939

1930-cu illərin sonunda beynəlxalq münasibətlər «sakitləşdirmə» siyasətinin iflası ilə II DMB-yə sürükləndi — faşist dövlətlər hər addımda Qərbün çəkinməsindən istifadə etdi.

Tipik səhvlər

• Ruhr 1923 — Fransa sərt siyasəti; Daues 1924 — yumşalma.
• Lokarno 1925, Almaniya Cəmiyyətə 1926 — ardıcıllıq.
• 1933 — həm Yaponiya, həm Almaniya Cəmiyyətdən çıxdı.
• Münhen 1938 Sudet; 1939 mart bütün Çexoslovakiya — fərqləndir.
• Efiopiya 1935–1936 — İtaliya aqressiyası; Cəmiyyət sanksiyaları zəif.
• Memel 1939 mart — Litva; Molotov-Ribbentrop 23 avqust 1939 — Polşa gizli protokol.
• İspaniya müharibəsi 1936–1939 — faşist qələbə 1939.

DİM qeydləri

• Rapallo (1922) vs Lokarno (1925) — təcridin pozulması və tanınma.
• Paktlar cədvəli — Lokarno, Brian-Kelloq, Antikomintern, Polad, Molotov-Ribbentrop.
• Versal pozuntuları cədvəli: 1935, 1936, 1938.
• Sakitləşdirmə (Münhen) siyasətinin uğursuzluğu — 1939 Çexoslovakiya.
• Almaniya–İtaliya–Yaponiya müqayisəsi — faşizm, Cəmiyyətdən çıxış, Antikomintern.
• §48 xronologiya 1922–1939 — DİM ardıcıllıq.