Rusiya. SSRİ

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 184–186 / kitab səh. 367–372 / §47

1917 inqilabları

I DMB Rusiyaya ağır zərbə vurdu: iqtisadi böhran, sosial gərginlik, Anglo-Frans kapitalının təsiri zəiflədi. Cəbhədə milyonlarla itki, ərzaq çatışmazlığı, «Petroqradda çörək yoxdur» şüarları.

Fevral 1917: Romanov sülaləsi devrildi; ikihakimiyyətlilik — Müvəqqəti hökumət (Kerenksi) + Fəhlə və Əsgər Deputatları Soveti. Avqust 1917: general Kornilov qiyamı uğursuz — bolşeviklərin nüfuzu artdı. 1 sentyabr 1917: respublika elan edildi.

Oktyabr 1917 (7 noyabr yeni təqvim): bolşeviklər hakimiyyətə Petroqrad soveti vasitəsilə gəldi; V.İ. Lenin Xalq komissarları Soveti sədri oldu. Sinif imtiyazları ləğv, bütün vətəndaşlara bərabər hüquqlar. 3 mart 1918: Brest-Litovsk sülhü — I DMB-dən çıxış; torpaq itkiləri (Polşa, Baltik, Ukrayna).

Vətəndaş müharibəsi və hərbi kommunizm (1918–1920)

Brest-Litovsk narazılığı və daxili siyasət 1918 may-da vətəndaş müharibəsinə səbəb oldu: qırmızılar (bolşeviklər) vs ağlar (ağqvardiyaçılar, monarxistlər, sosialist-revolutionerlər). Nikolay II və ailəsi 1918 Yekaterinburqda öldürüldü.

Hərbi kommunizm siyasəti (1918–1921) — müharibə şəraitində iqtisadiyyatın tam mərkəzləşdirilməsi:

• Milliləşdirmə — fabrik, bank, nəqliyyat dövlət mülkiyyəti
• Məhsul paylanması — talon sistemi, norma ilə paylanma
• Ərzaq sapalağı — kəndlilərdən məcburi ərzaq alınması
• Məcburi əmək — «labor army» — işə cəlb
• Ticarətin ləğvi — xüsusi ticarət qadağan

1918 RSFSR konstitusiyası — proletariat diktaturası (işçi-kəndli hakimiyyəti, sinif düşmənlərinə qarşı zor); Sovetlər sistemində qərarvermə.

NEP (1921–1928) — vətəndaş müharibəsi bitdikdən sonra iqtisadi böhranın aradan qaldırılması:

• Ərzaq sapalağı → ərzaq vergisi — kəndlilər vergi ödəyir, qalanı saxlayır
• Ticarət azadlığı — kiçik xüsusi ticarət bərpa
• Birgə müəssisələr — xarici kapital cəlb (məhdud)
• Valyuta islahatı — çervonets — sabit valyuta
• Nəticə — 1920-ci illərin ortalarına iqtisadi artım

30 dekabr 1922: SSRİ yaradıldı — RSFSR, Ukrayna, Belarusiya, ZSFSR. 1924 — SSRİ konstitusiyası.

Stalin dövrü (1924–1953)

Leninin ölümündən (1924, 21 yanvar) sonra İ.V. Stalin (1924–1953) hakimiyyətə gəldi; Trotski, Zinovyev, Kamenev, Buxarin kimi rəqibləri aradan qaldıraraq hakimiyyəti mərkəzləşdirdi — «Stalin terroru».

Sənayeləşdirmə (1925–1940): 1928 — birinci beşillik plan; ağır sənaye (metallurgiya, maşınqayırma, enerji); Ural, Sibir, Qara dəniz sahili zavodları; şəhər əhalisi artdı.

Kütləvi kollektivləşdirmə (1929–1933): kolxoz (kooperativ), sovkhoz (dövlət ferması); «kulak» (zəngin kəndli) sinfinin ləğvi — sürgün, repressiya; 1932–1933 — Ukraynada qıtlıq («Holodomor»); 1932 — kolxozçulara pasport verilmədi (kəndə bağlanma).

Kütləvi repressiyalar (1930-cu illər): «xalq düşməni», «trotskiçi-buxarinçi bloku»; 1936–1938 «Böyük terror» — NKVD repressiyaları; şəxsiyyətə pərəstiş — Stalin «bütün zəhmətkeşlərin atası» kimi təbliğ edildi; 1934 — Kirovun öldürülməsi terror dalğasının başlanğıcı.

1936 konstitusiyası — «qələbə çalmış sosializm» elan edildi; formal olaraq seçki hüququ, azad söz, əmək hüquqları; faktiki totalitar rejim — VKP(b) monopoliyası, gizli polis (NKVD), cəza düşərgələri (GULAQ).

Xarici siyasət (1920–1930-cu illər)

1921: İran, Əfqanıstan, Türkiyə ilə müqavilələr; Britaniya ilə 1921 ticarət sazişi — iqtisadi blokadanın zəifləməsi.

1922 Genuya konfransı: SSRİ Avropa dövlətləri ilə görüşdü; Rapallo müqaviləsi (16 aprel 1922) — Almaniya ilə: diplomatik münasibətlər, gizli hərbi-texniki əməkdaşlıq; Versal sisteminin təcridinə zərbə.

Kollektiv təhlükəsizlik siyasəti (1930-cu illər): faşist təhlükəsinə qarşı Qərb dövlətləri ilə yaxınlaşma cəhdi; 1934 — SSRİ Millətlər Cəmiyyətinə qəbul; 1935 — Fransa ilə müqavilə; 1936 — Çinə yardım (Yaponiyaya qarşı). Lakin Qərb «sakitləşdirmə» siyasəti uğursuz oldu.

1933: ABŞ SSRİ-ni tanıdı. 1939 avqust: Molotov-Ribbentrop paktı — Polşanın bölüşdürülməsi; II DMB-yə yol.

Tipik səhvlər

• 1917 fevral — monarxiya; oktyabr — bolşeviklər.
• Brest-Litovsk 1918 — I DMB-dən çıxış; vətəndaş müharibəsi 1918–1920.
• NEP 1921 — ərzaq sapalağı ləğv; SSRİ 1922, konstitusiya 1924.
• 1929 kollektivləşdirmə, 1925 sənayeləşdirmə — ardıcıllıq.
• 1936 konstitusiya — 1934 Cəmiyyətə qəbul fərqləndir.
• Molotov-Ribbentrop 1939 — Polşa bölüşdürülməsi; II DMB-yə yol.

DİM qeydləri

• İkihakimiyyətlilik → Oktyabr → Brest → vətəndaş müharibəsi zənciri.
• Hərbi kommunizm vs NEP — ərzaq sapalağı/vergisi.
• Stalin islahatları: sənayeləşdirmə + kollektivləşdirmə + repressiya.
• Rapallo (1922) — Almaniya ilə təcridin pozulması.
• Hitler–Stalin müqayisəsi: diktatura, terror, Polşa bölüşdürülməsi.
• Xronologiya 1917–1939 — DİM ardıcıllıq sualları.