Qərbi Avropa ölkələri

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 203–208 / kitab səh. 405–415 / §51

II Dünya müharibəsindən sonra Qərbi Avropa ölkələri dağıntılardan bərpa olunarkən, sosial-iqtisadi islahatlar, dekolonizasiya, Avropa inteqrasiyası və soyuq müharibə kontekstində inkişaf etdilər. DİM proqramında Böyük Britaniya, Fransa və Almaniya xüsusi diqqət mərkəzindədir. Hər üç ölkə 1949 NATO-nun təsisçiləridir; 1957 AİB (sonra 1991 Aİ) çərçivəsində iqtisadi inteqrasiya apardılar.

Böyük Britaniya

Qalib gəlsə də, Britaniya donanma üstünlüyünü ABŞ-a itirdi; kolonial sistem dağıldı, imperiya süqut etdi. Hindistan (1947), Pakistan, Birma, Ceylon, bir sıra afrika və karib torpaqları müstəqillik qazandı. K. Ettli (1945–1951) leyborist hökuməti milliləşdirmə siyasəti həyata keçirdi — kömür sənayesi, dəmir yolları, banklar, elektrik şəbəkəsi dövlət mülkiyyətinə keçdi; pulsuz tibbi yardım (NHS — National Health Service) sistemi yaradıldı — bu, sosial dövlət modelinin nümunəsi oldu. 1949 NATO-ya qoşuldu.

U. Çörçill (1951–1955) mühafizəkarlar hakimiyyətə gələndə milliləşdirmənin bir hissəsi geri qaytarıldı (dəmir yolları, sənaye), lakin NHS qaldı. Suez böhranı (1956) — Britaniya, Fransa və İsrail Misirə hücum etdi; ABŞ və SSRİ təzyiq nəticəsində geri çəkilmə — imperiya gücünün zəifləməsi aydın oldu.

1957 Avropa İqtisadi Birliyi (AİB) yaradıldı; Britaniya ilkin mərhələdə qoşulmadı (Commonwealth prioriteti), 1973-də AİB-ə daxil oldu. M. Tetçer (1979–1990) — «dəmir ledi»; privatizasiya (telekom, nəqliyyat, kommunal), vergi azaltma, dövlət xərclərinin kəsilmesi, həmkarlar ittifaqına nəzarət; 1982 Folkland (Malvin) müharibəsi — Argentina ilə; Britaniya qalib gəldi, Tetçerin populyarlığı artdı.

XX əsrin sonu — XXI əsrin əvvəli: mühafizəkar və leyborist hökumətlər eyni xarici siyasəti — ABŞ və NATO ilə əməkdaşlıq. 2001, 11 sentyabrdan sonra Əfqanıstan və İraq əməliyyatlarına yardım. Nüvə silahı; BMT-də aparıcı səs; London dünya maliyyə mərkəzlərindən biri. 1968 Olsterdə (Şimali İrlandiya) IRA fəaliyyəti — katolik/protestant toqquşmaları; 1990-cı illər — Olsterə geniş muxtariyyət, 1998 Böyük Cümə razılaşması. 2020 Brexit — 23 iyun 2016 referendumu (52% çıxış); 31 yanvar 2020 Aİ-dən rəsmi ayrılma.

Fransa

II DMB Fransa üçün daha ağır idi — ərazinin böyük hissəsi 1940–1944 işğal altında; Vişi rejimi collaborator idi; De Qoll London emiqrasiya hökumətini rəhbərlik etdi. 1944–1946 müvəqqəti rejim: demokratiya bərpası, nazi collaboratorların mühakiməsi, bəzi müəssisələrin ödənişsiz milliləşdirilməsi. De Qoll ABŞ tipli güclü prezident respublikası istəyirdi; fərqlər 1946 istefaya səbəb — 1946 IV respublika (parlament respublikası) yaradıldı.

IV respublika (1946–1958): Monne planı — iqtisadi planlaşdırma; elmi-texniki tərəqqi; 1950-ci illərin ortasına kapital qoyuluşu artımında ABŞ və Britaniyanı geridə qoydu. 1949 Avropa Şurası, 1957 AİB. Dekolonizasiya — İndokitay müharibəsi (1946–1954); Əlcəzair müharibəsi (1954–1962) — 1 milyondan artıq ölü; Fransa ağır itki verdi.

1958 V respublika: De Qoll konstitusiyası — prezident respublikası; güclü icra hakimiyyəti; kapital konsentrasiyası, «planlaşdırma» sistemi; kənd təsərrüfatı — Avropada aparıcı ərzaq ixraxçısı. Xarici siyasət: kolonial problemin həlli, ABŞ təsirinin azaldılması; 1960 — nüvə silahı sınağı; 1966 — NATO hərbi strukturundan çıxış (Fransa NATO komandanlığından çıxdı, lakin üzv qaldı). 1962 Evian razılaşması — Algeriya müstəqilliyi; 14 yeni afrika dövləti; kolonial imperiyanın süqutu.

1968 may iğtişaşları — tələbələr, işçilər, universitetlərin tutulması; sosial-iqtisadi etirazlar; 1969 referendum uğursuzluğu — De Qoll istefa. 1981 F. Mitteran (–1995): sosialistlər hakimiyyətə; sosial-iqtisadi islahatlar, sənayenin bir hissəsinin milliləşdirilməsi; 35 saatlıq iş həftəsi; NATO və ABŞ ilə əməkdaşlıq; 1991 «Səhrada tufan»; 1991 Maastrix — Avropa İttifaqı. 2017 E. Makron — «sarı jiletlilər» etirazları (2018–2019) — yanacaq vergisi etirazı.

Almaniya

1945 — 4 işğal zonası (ABŞ, Britaniya, Fransa, SSRİ); Potsdam qərarları. 1948 — Berlin blokadası; 1949 AFR (Bonn) və ADR (Şərqi Berlin) ayrıca yaradıldı — «soyuq müharibənin cəbhə xətti». K. Adenauer (1949–1963): «iqtisadi möcüzə» (Wirtschaftswunder) — Ludwig Erhard iqtisadi siyasəti; sürətli bərpa, ixrac orientasiyası, sosial bazar iqtisadiyyatı; 1955 NATO, 1957 AİB; 1961 Berlin hasarı — SSRİ tərəfindən tikildi, şərq almanlarının qaçışının qarşısını almaq üçün.

V. Brandt (1969–1974): «Şərq siyasəti» (Ostpolitik) — ADR ilə münasibətlərin normallaşdırılması; 1970 Kniefall (Varşavada yəhudilərin xatirəsinə əyilmə); 1972 Bonn-Moskva, Bonn-Varşava müqavilələri; 1973 hər iki Almaniya BMT-də tanındı. H. Koll (1982–1998): 1989, 9 noyabr Berlin hasarı dağıldı; 1990, 3 oktyabr birləşmə — AFR və ADR vahid Almaniya Federativ Respublikasına birləşdi; Berlin yenidən paytaxt oldu.

Tipik səhvlər

• AFR və ADR 1949 — eyni il; birləşmə 1990.
• Britaniya AİB-ə 1957 yox, 1973 qoşuldu.
• Berlin hasarı 1961 — Adenauer dövrü; dağılması 1989.
• De Qoll 1958–1969; Mitteran 1981–1995 — fərqləndir.
• Tetçer 1979–1990 — Folkland 1982.
• Brandt «Şərq siyasəti» — 1973 BMT tanınması.

DİM qeydləri

• Britaniya: Ettli milliləşdirmə → Tetçer privatizasiya; Brexit 2020.
• Fransa: IV→V respublika; De Qoll — Algeriya, NATO 1966 çıxış.
• Almaniya: Adenauer möcüzə → Brandt Ostpolitik → Koll birləşmə 1990.
• AİB (1957) → Aİ (1991 Maastrix) ardıcıllığı.
• NATO 1949 — Britaniya, Fransa, AFR (1955).
• §51 xronologiya — üç ölkə müqayisəsi.