SSRİ. Müasir Rusiya

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 209–212 / kitab səh. 416–424 / §52

II Dünya müharibəsindən sonra SSRİ Qələbə Günü (9 may 1945) ilə qalib gəldi, lakin 27 milyondan artıq itki vermişdi. Şərqi Avropa ölkələri sovet təsiri altına düşdü; Potsdam konfransı (1945) Avropanın bölünməsini təsdiqlədi. Stalin totalitar rejimi davam etdirdi; 1946–1953 «soyuq müharibə»nin başlanmasına zəmin yaratdı.

1946–1950-ci illər: dördüncü beşillik plan

Müharibədən sonra 1946–1950-cı illər beşillik planı qəbul edildi — sənaye bərpası, ağır sənayenin inkişafı, atom layihəsi prioritet. 1947 — talon (rasyon kartı) sistemi ləğv edildi; 1948 — pul islahatı (köhnə pullar mübadilə edildi). Repressiya davam etdi; 1949 — SSRİ atom bombasını sınaqdan keçirdi — ABŞ-nın atom monopoliyasına son. 1949 — QİYŞ (Sosialist ölkələr İqtisadi Yardımlaşma Şurası) yaradıldı; 1949 — NATO yaradılması SSRİ-ni narahat etdi.

N. Xruşşov (1953–1964)

1953, 5 mart — Stalin öldü; N. Xruşşov Sov.İKP MK-nın birinci katibi seçildi (Malenkov, Molotov, Beriya ilə mübarizədən qalib). 1956, fevral — XX Sov.İKP qurultayında Stalin şəxsiyyətinə pərəstiş tənqid edildi («Stalinizm» tənqidi); reabilitasiya dalğası başladı — minlərlə «xalq düşməni» azad edildi. 1959 — kolxozçulara pasport verildi; «xam torpaqlar» siyasəti — Şimali Qazaxstan, Sibir, Volqa ətrafında yeni torpaqların mənimsənilməsi; Virgin Lands proqramı.

Xarici siyasət: «sülh şəraitində birgə yaşama» prinsipi; 1956 — Macarıstanda hadisələr (sovjet qoşunlarının Budapeştə müdaxiləsi); 1961 Berlin böhranı — hasar tikildi; 1962 Karib (raket) böhranı — Xruşşov-Kennedi razılaşması, raketlərin Kubadan çıxarılması. 1964 — Xruşşov vəzifədən azad edildi (Brejnev qrupu).

L. Brejnev (1964–1982)

L. Brejnev dövrü «durğunluq dövrü» (zastoy) adlandırılır — Xruşşov islahatları ləğv edildi; neft-qaz gəlirləri artdı, lakin ETT ləngilədi, keyfiyyət aşağı düşdü. 1968 Praqa baharı — Dubçek «insani sosializm»; Varşava Müqaviləsi qoşunları Çexoslovakiyaya daxil oldu. 1969 — SSRİ-Çin Damansk adası münaqişəsi — sərhəd toqquşması. 1972 SSM-1, 1979 SSM-2 — ABŞ ilə raket məhdudlaşdırması.

1979, 27 dekabr — SSRİ Əfqanıstana müdaxilə etdi — «son tutaşma» (son sovet genişlənməsi); 1980 — Moskva Olimpiyasına ABŞ boykotu. ABŞ ilə silahlanma yarışı davam etdi. 1970-ci illər böhranı: ETT ləngiməsi, avadanlıq köhnəlməsi, məhsul keyfiyyətinin aşağı düşməsi, korrupsiya, neft asılılığı, talon sisteminin qismən qayıdışı. 1982 — Brejnev öldü; Y. Andropov (1982–1984) və K. Çernenko (1984–1985) qısa müddət idarə etdi.

M. Qorbaçov (1985–1991)

1985, mart — M. Qorbaçov birinci katib seçildi; «yenidənqurma» (perestroika) və «aşkarlıq» (glasnost) proqramları elan edildi. 1986, 26 aprel — Çernobıl atom fəlakəti — aşkarlıq siyasətinin zəifliyini göstərdi; talon sistemi qayıtdı; ekoloji fəlakət. Milli münaqişələr: Qafqaz, Baltik respublikaları müstəqillik tələb etdi; 1988 — Qarabağ problemi püskürür.

H. Əliyev (1982–1987) — SSRİ Nazirlər Soveti müavini (baş nazir müavini) vəzifəsində idi. O, iqtisadi islahatların qüsurlarına, neft asılılığına, milli problemlərin həll edilməməsinə, korrupsiyaya xəbərdarlıq etmişdi. 1987, oktyabr — vəzifədən azad edildi; Ermənistan Qarabağ iddiaları gücləndi — bu, sonradan böyük münaqişəyə səbəb oldu.

1991, 19–21 avqust — GKÇP (Dövlət Kəzin Vəziyyət Komitəsi) qiyamı: Qorbaçov Forosda ev dusta saxlanıldı; B. Yeltsin Ağ Ev (parlament binası) üzərində müqavimət göstərdi, tanklara çıxdı; qiyam 3 gün ərzində uğursuz oldu. 25 dekabr 1991 — Qorbaçov istefa verdi; SSRİ rəsmi olaraq dağıldı; 15 müstəqil dövlət yaradıldı; MDB (Müstəqil Dövlətlər Birliyi) təsis edildi.

Rusiya Federasiyası — B. Yeltsin (1991–1999)

B. Yeltsin 1991-dən Rusiya Federasiyasının prezidenti oldu. Bazar iqtisadiyyatına keçid: «şok terapiyası» (Gaydar), privatizasiya (vauçer privatizasiyası — sənaye müəssisələri səhmdar cəmiyyətlərə çevrildi) — sürətli, lakin sosial bərabərsizlik, oligarxların yaranması. 1992, 31 mart — Federasiya müqaviləsi imzalandı — Rusiya federativ dövlət strukturu təsdiqləndi; respublikalar və regionlar statusu.

I Çeçenistan müharibəsi (1994–1996): Çeçenistan müstəqillik elan etdi (1991); Rusiya qoşunları 1994 müdaxilə etdi; 1996 — atəşkəs, faktiki Çeçenistan muxtariyyəti. 1994 Budapeşt memorandumu — Ukrayna, Belarus, Qazaxıstan nüvə silahından imtina etdi; Rusiya, ABŞ və Britaniya onların suverenliyini və sərhəd toxunulmazlığını təmin etməyi öhdəsinə götürdü.

II Çeçenistan müharibəsi (1999–2009): 1999 — Çeçenistanın Dağıstandakı separatçı dəstəkləməsi; Putin dövründə qoşunlar yenidən daxil oldu; 2009 — atəşkəs. 1999, 31 dekabr — Yeltsin istefa verdi; V. Putin vitse-prezident kimi prezident oldu.

V. Putin (2000–)

V. Putin (2000–2008, 2012–) — dövlət hakimiyyətinin mərkəzləşdirilməsi, neft-qaz gəlirlərinin idarə olunması, «güclü Rusiya» konsepsiyası; medya nəzarəti; 2000 — 7 bölgə yaradıldı (federasiya idarəetməsi). 2008, avqust — Gürcüstan müharibəsi (Osetiya, Abxaziya); Rusiya qoşunları Gürcüstan torpaqlarına daxil oldu; Osetiya və Abxaziya tanındı. 2010, 21 aprel — Xarkiv razılaşması (Xarkiv paktı) — Ukrayna Rusiya Qara dəniz donanmasına Sevastopol bazasını 2042-yə qədər icarəyə verdi, neft endirimi aldı.

2014, 18 mart — Krım Rusiya tərəfindən ilhaq edildi; referenduma görə Krım Rusiyaya qoşuldu (beynəlxalq ictimaiyyət tanımadı; Budapeşt memorandumu pozuldu). 2022, 24 fevral — Rusiya Ukraynaya hücum etdi; «xüsusi hərbi əməliyyat» elan edildi; beynəlxalq sanksiyalar, humanitar böhran, miqrasiya dalğası.

Xronologiya (kitab səh. 422–424)

Tipik səhvlər

• 1953 Stalin → Xruşşov; 1964 Xruşşov → Brejnev.
• 1956 — Stalin tənqidi; 1985 — yenidənqurma Qorbaçov.
• SSRİ 1991 dekabr dağıldı — 1990 deyil (baltik ayrılması fərqli).
• I Çeçenistan 1994–1996; II 1999–2009.
• Yeltsin istefa 1999, Putin 2000 seçildi.
• Budapeşt 1994 — Ukrayna nüvə imtinası; Xarkiv 2010 — donanma bazası.

DİM qeydləri

• Stalin → Xruşşov → Brejnev → Qorbaçov → Yeltsin → Putin zənciri.
• Xruşşov: 1956 tənqid, xam torpaqlar, Karib böhranı.
• Qorbaçov: yenidənqurma, aşkarlıq, Çernobıl, SSRİ dağılması.
• H. Əliyev 1982–1987 — islahat xəbərdarlığı; 1987 azad edilmə.
• 1991 avqust qiyamı — Yeltsin müqaviməti; 1992 Federasiya müqaviləsi.
• MDB 1991; Çeçenistan, Budapeşt, Krım, Ukrayna 2022.
• Xronologiya cədvəli (422–424) — ardıcıllıq sualları.