Şimali Qafqaz

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 128 / kitab səh. 255–256 / §35

Şimali Qafqaz — dağlı-dependə, çoxmillətli region — XIX əsrdə Rusiyanın genişlənmə siyasətinin əsas hədəflərindən biri oldu. Çeçen, inguş, avar, dargın, lak, lezgi və digər xalqlar burada yaşayırdı. Rusiya burada xristianlaşdırma, köçürmə və qala-fortress sistemi ilə idarəetmə apardı. Azadlıq mübarizəsi İslam bayrağı altında davam etdi — iki mərhələdə: Şeyx Mənsur (1785–1791) və Şeyx Şamil (1834–1859).

Rusiyanın işğal siyasəti

Rusiya Şimali Qafqazda strateji fortresslər (qala-mühasirələr) tikdi — Groznaya, Vladikavkaz, Anapa, Yeysk. Bu qalalar dağlı əhalinin torpaqlarından keçən yolları nəzarət edirdi; hər yeni qala ətrafında rus kəndliləri və kazaklar yerləşdirilirdi. Köçürmə siyasəti — müsəlman əhalinin Osmanlı torpaqlarına sürülməsi — regionun demoqrafik strukturunu dəyişdirdi. Dağlı xalqlar torpaqlarından çıxarılır, düzənlikdə yaşayan əhali isə dağ yamaclarına sıxışdırılırdı.

Şeyx Mənsur (1785–1791)

1785 — hərəkat başladı; Alda döyüşündə qələbə qazandı. Şeyx Mənsur dağlı xalqları birləşdirərək rus qoşunlarına qarşı mübarizə apardı; onun şüarı — İslam birliyi və xarici işğalçılara qarşı müqavimət idi.

1787–1791 Rus-Osman müharibəsi zamanı Şeyx Mənsur Osmanlı ilə ittifaq axtardı; lakin gözlənilən kömək gecikdi.

1790 — Kuban çayı döyüşü: Şeyx Mənsur rus qoşunları tərəfindən məğlub edildi. Əsir düşdü, Sankt-Peterburqa aparıldı və orada həbsxanada vəfat etdi (1791). Onun mübarizəsi sonrakı nəsil üçün — xüsusilə Şamil üçün — ruhlandırıcı nümunə oldu; Mənsur «ilk imam» adlandırılır.

Qafqaz müharibəsi — Şeyx Şamil (1834–1859)

1829 Ədirnə sülhündən sonra Rusiya Şimali Qafqazda təzyiqini artırdı. Mübarizənin səbəbləri:

1. Fortresslər — dağlı əhalinin torpaqlarından keçən yolların nəzarəti; hər yeni qala rus genişlənməsinin addımı idi
2. Köçürmə siyasəti — əhalinin sıxışdırılması, torpaqların alınması
3. Rusiyanın dağlı xalqları xristianlaşdırma cəhdi — müridizm buna qarşı ideoloji cavab oldu

Qafqaz müharibəsi 1817–1864 illər ərzində davam etdi — Rusiya tarixinin ən uzun kolonial müharibələrindən biri.

1834–1859 Şeyx Şamil rəhbərliyi — güclü hərbi-dini imamat dövləti; müridizm (Rusiya kolonial siyasətinə qarşı milli-azadlıq hərəkatı). Şamil hərbi intizam tətbiq etdi — müridlər ciddi nizam-intizam altında idilər, gündəlik həyatda da dini qaydalara riayət edirdilər; oğurluq, yalan, spirtli içkilər qadağan edilmişdi.

Azərbaycan və Osmanlıdan gözlənilən kömək alınmadı — Şimali Qafqaz təcrid olunmuş qaldı. Osmanlı Rusiya ilə müharibədə olsa da, Şamilə sistemli hərbi yardım göndərmədi; Azərbaycan xanlıqları artıq Rusiyanın tabesində idi və birbaşa dəstək verə bilmirdi. Bəzi azərbaycan ziyalıları və dini xadimləri müridlərə mənəvi dəstək göstərsə də, bu, hərbi nəticə vermədi.

25 avqust 1859, Günib qalası: Şamil 70 minlik rus qoşunu ilə əhatə olundu; təslim oldu. «Günibdə Şamilin təslimi» rəsmi rəssam Franz Rubo tərəfindən çəkilmiş məşhur tablo ilə əbədiləşdirildi — rus imperatorluğunun «Qafqaz qələbəsi» simvolu; tablo indi Sankt-Peterburqda Hərbi-tarix muzeyində saxlanılır.

Bəzi müqavimət 1864-ə qədər davam etdi — xüsusilə Şimali-Qərbi Qafqazda kiçik dəstələr mübarizə apardı. 1864 — Şimali-Qərbi Qafqaz işğalı, bütün Qafqaz Rusiya nəzarətində; çar Aleksandr II «Qafqazın son fəthi» barədə fərman imzaladı.

Miqrasiya və Şamilin sonrakı taleyi

1864 — müsəlman əhali kütləvi şəkildə Osmanlı imperiyasına miqrasiya etdi («mühacirət») — təxminən 400 min nəfər; rus kəndliləri və kazaklar dağlı ərazilərə yerləşdirildi. Bu proses regionun etnik xəritəsini köklü dəyişdirdi; bir çox dağlı ailə Anadoluya, Rumiliyə və digər Osmanlı vilayətlərinə köçdü. Mühacirət «məcburi köçürülmə» (deportasiya) siyasətinin nəticəsi idi — rus rəsmiləri bunu «təhlükəsizlik» bəhanəsi ilə izah edirdi.

Şamil 1834-dən imam seçilmişdi — Mənsurun davamçısı kimi tanınırdı. Təslimdən sonra II Aleksandr onu Sankt-Peterburqda hörmətlə qarşıladı — çar dağlı liderin nüfuzunu tanıyırdı, onu «qəhrəman düşmən» kimi qiymətləndirirdi. Şamil Kalugada (Moskva yaxınlığı) yaşadı, rus sarayının qonağı idi; oğulları rus hərbi məktəblərində təhsil aldı. 1871-də həcc icazəsi verildi; Mədinədə vəfat etdi (74 yaş) — dağlı liderin son dəfn yeri müqəddəs şəhər oldu.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Şeyx Mənsur 1785 Alda; 1790 Kuban — məğlub; 1791 Peterburqda vəfat.
• Şeyx Şamil 1834–1859; 1859 Günib — təslim.
• 1864 — Qafqaz işğalının tamamlanması; miqrasiya.
• Müridizm — imamat, İslam bayrağı altında mübarizə.
• 1871 — Şamil həcc, Mədinədə vəfat (1859 təslim ilə qarışdırma).

DİM qeydləri

• 1859 Şamil / 1864 işğal — iki mərhələli son.
• Qafqaz müharibəsi — Azərbaycan tarixi proqramı ilə kəsişir.
• Şamil ↔ Mənsur ardıcıllığı; fortress və köçürmə siyasəti.
• Günib tablosu (Rubo) — 1859 təslimin simvolu.
• 1817–1864 — Qafqaz müharibəsinin ümumi müddəti; 400 min mühacir.