Yaponiya

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 126–127 / kitab səh. 252–254 / §34

Yaponiya — uzun müddət təcrid siyasəti («sakoku») ilə xarici dünyadan kənarda qalan ada dövləti — XIX əsrin ortalarında Avropa kapitalizminin hücumuna məruz qaldı. Tokuqava şoqunluğu (1603–1868) ölkəni daxili sabitlikdə saxlasa da, feodal qaydalar iqtisadi inkişafı ləngidirdi.

«Qapalılıq» siyasətinin ləğvi

XIX əsrin əvvəlində Tokuqava şoqunluğu: imperator (mikado) ali hakimiyyət, real hakimiyyət şoqunda (hərbi qubernator). Təcrid siyasəti xarici ticarəti zəiflətdi; kəndlilər, knyazlar, samuraylar yoxsullaşdı.

1854 — ABŞ kommodor Perrinin gəmiləri ilə sülh-dostluq müqaviləsi: Şimoda və Hakodate limanları, konsulat. Özünütəcrid sona çatdı; Rusiya və Avropa ilə də müqavilələr imzalandı.

Syoqun — hərbi qubernator · Samuraylar — seçkin hərbi sinif · Sintoizm — milli din · Mikado — imperator titulu.

«Sonno dzoi» hərəkatı və 1867–1868 burjua inqilabı

Xarici müqavilələrdən sonra «Sonno dzoi» (sonnō jōi — «İmparatoru qoru, xariciləri qov») hərəkatı genişləndi. Samuraylar və knyazlar milli müstəqillik narahatlığı ilə şoqunluğa etiraz edirdilər — xarici «barbarların» Yaponiyaya girməsinə qarşı çıxış, imperator hakimiyyətinin bərpası tələb olunurdu. Satsuma, Çosu, Tosa knyazlıqları ittifaq yaratdı; 1867-də son şoqun Tokuqava Yosinobu hakimiyyətdən imtina etdi.

1867–1868 burjua inqilabı: 15 yaşlı Mutsuhito (1868) taxta çıxdı, şoqunluq ləğv edildi, imperiya hakimiyyəti bərpa olundu.

1868 hökumət proqramı (4 bənd):

1. Dövlət işləri ictimai fikrə əsasən aparılacaq
2. Bütün vətəndaşlar milli dirçəliş üçün birləşəcək
3. Ədalət qorunacaq — bütün siniflər bərabər
4. Elm dünya səviyyəsinə qaldırılacaq — Avropa tipli təhsil

Mutsuhito dövründə burjua islahatları

DİM: Mutsuhito dövrü həm islahat, həm inqilab dövrü adlanır.

• İnzibati — Knyazlıqlar ləğv → prefekturalar; knyazlar qubernator, pensiya; Avropa tipli nazirliklər
• İdarəetmə — 1889 ilk konstitusiya; imperator müqəddəs; mülkiyyət, vicdan, söz, mətbuat, yığıncaq azadlığı
• Hərbi — Samuray birlikləri ləğv → ümumi hərbi xidmət, yeni silah
• İqtisadi — Vahid valyuta; dövlət zavodları Mitsui, Mitsuibişi-yə satıldı
• Təhsil — Avropa tipli məktəblər; 6 yaşdan 4 illik məcburi təhsil; ilk qadın pedaqoji məktəbi

Meiji islahatlarının nəticəsi: Yaponiya qısa müddətdə feodal ölkədən sənaye dövlətinə çevrildi; «Meiji restavrasiyası» adlandırılan bu dövr Yaponiya tarixinin dönüş nöqtəsi sayılır. Dövlət zavodları kapitalist sənayenin təməlini qoydu; Mitsui və Mitsuibişi sonradan dünyanın ən böyük konqlomeratlarından birinə çevrildi. XX əsrin əvvəlinə qədər Yaponiya Asiyanın yeganə sənaye dövləti oldu.

İmperializm siyasəti

Ryukyu adaları (1872–1879) Yaponiyaya birləşdirildi — əvvəllər müstəqil krallıq idi, Çin və Yaponiya arasında «buffer» rolunu oynayırdı. Koreya — 1876 Kanghwa müqaviləsi ilə açıldı; Yaponiya Koreyanın daxili işlərinə müdaxilə etməyə başladı. 1894–1895 Çin-Yaponiya müharibəsi — Koreya uğrunda, Çin məğlub oldu; Koreya praktiki olaraq Yaponiyanın himayəsinə keçdi.

1895 Simanoseki müqaviləsi: Çin 200 milyon taels (≈340 milyon dollar) təzminat ödədi; Tayvan və Penghu adaları Yaponiyaya keçdi; Çin limanlarında Yaponiya sənaye mallarına güzəşt; Çin torpaqlarında Yaponiya zavodları açmaq hüququ. Bu müqavilə Çinin Şərq Asiyada hegemonluğunu itirməsinin rəsmi təsdiqi idi.

1895–1905: Yaponiya Port-Artur (Lüshunkou) limanını tutmağa çalışdı; 1895 Rusiya, Fransa və Almaniya birgə «üçlük» intervensiyası ilə Yaponiyanı Port-Arturdan geri çəkdi — Avropalılar Yaponiyanın Şimali Çində artan gücündən narahat idilər. 1904–1905 müharibədə Port-Artur rus qarnizonu uzun mühasirədən sonra Yaponiyaya keçdi.

1904–1905 Rusiya-Yaponiya müharibəsi — Susima (Tsusima) döyüşü (1905) Rusiya donanmasının tam məğlubiyyəti ilə bitdi; 1905 Portsmut sülhü — Sakhalinin cənubu, Cənubi Mançuriya və Koreyada üstünlük. Avropalılar Yaponiyanın qələbəsinə təəccüblə baxdılar — «sarı» Asiya ölkəsi «ağ» Avropa dövlətini məğlub etmişdi; bu, kolonial düşüncəyə zərbə vurdu.

1902 Anglo-Yapon ittifaqı — Britaniya Yaponiyanı Rusiya təhdidinə qarşı müttəfiq etdi; bu, Yaponiyanın beynəlxalq arenada tanınmasının rəsmi təsdiqi idi. İttifaq I Dünya müharibəsinə qədər davam etdi.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 1854 — ABŞ müqaviləsi, təcridin sonu.
• 1868 — şoqun ləğv, Mutsuhito; 4 bəndli proqram.
• 1889 — konstitusiya; 1905 Portsmut — Rusiya məğlub.
• 1895 Simanoseki — təzminat, Tayvan; 1902 Anglo-Yapon.
• Susima — 1905 dəniz qələbəsi.

DİM qeydləri

• Mutsuhito islahatları — 5 sahə cədvəli.
• 1894–1895 Çin / 1904–1905 Rusiya — ardıcıl imperialist genişlənmə.
• Sonno dzoi — samuray hərəkatı; 1902 Anglo-Yapon — beynəlxalq tanınma.
• Yaponiya ↔ Almaniya müqayisəsi (konstitusiya, imperator).