Çin

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 124–125 / kitab səh. 248–251 / §33

Çin — min illik mədəniyyət və dövlətçilik ənənəsinə malik Şərq imperiyası — XIX əsrin əvvəlindən etibarən Avropa kapitalizminin hücumuna məruz qaldı. Mancur-Tsin (1644–1912) sülaləsi XVIII əsrdən təcrid siyasəti aparırdı; lakin Avropa ticarət maraqları ilə ziddiyyət dərinləşdi. Çin yavaş-yavaş yarımmüstəmləkəyə çevrildi — xarici dövlətlər qeyri-bərabər müqavilələrlə torpaqlarda eksterritoriallıq, liman açıqlığı və təzminat hüquqları əldə etdilər.

«Ağ ölüm»lə mübarizə

XIX əsrin əvvəlində Ost-Hind şirkəti vasitəsilə Çin xammal mənbəyinə çevrilməyə cəhd olundu. Tiryək (opium) ticarəti gəlir gətirdi; rüşvət-korrupsiya fəlakət səviyyəyə çatdı. Çin rəsmiləri xarici tacirləri karikaturalarla (satirik rəsmlərlə) təhqir edirdi — Avropalı tacirlər «barbar» və «ağ ölüm» (tiryək) gətirənləri kimi təsvir olunurdu. 1800 — tiryək ticarəti qadağan; kontrabanda, faktoriyalardan tiryəyin müsadirəsi → toqquşma.

Birinci Tiryək müharibəsi (1840–1842)

Səbəb: Britaniya tiryək ticarətinin genişlənməsi. Britaniya donanması → Çin məğlub → Nankin sülhü (1842):

1. Çin Britaniyaya böyük təzminat ödədi
2. 5 liman ticarətə açıldı
3. Britaniya tacirlərinə eksterritoriallıq
4. Xarici tacirlərin Çində yaşama hüququ
5. Syangan (Honq Konq) Britaniyaya keçdi

Çinin yarımmüstəmləkəyə çevrilməsinin əsasını qoydu. 1844 — ABŞ və Fransa ilə də qeyri-bərabər müqavilələr.

Taypinlər hərəkatı (1850–1864)

İki tiryək müharibəsi arasında. Səbəb: ağır vergi, Mancur-Tsin korrupsiyası, kəndlilərin yoxsulluğu. Məqsəd: universal bərabərlik dövləti — torpaq bərabər paylanması, qadın-kişi bərabərliyi, xristian missionerlik qadağası. Lider Hon Ssyu-tsuan (Hong Xiuquan) özünü «Tanrının oğlu» elan etmişdi.

Nankin tutuldu — «Kəndlilərin imperiyası» (Taiping Tianguo) yaradıldı. Vergilər azaldıldı, qadın-kişi bərabərliyi elan olundu, xristian missionerlik qadağan edildi. Taypinlər 17 il ərzində Çinin mərkəzi və cənub torpaqlarının böyük hissəsini idarə etdilər — ən böyük kəndli üsyanı idi.

1864 — Britaniya, Fransa, ABŞ imperatora kömək edərək yatırdı. Xarici dövlətlər Taypinlərin qalib gəlməsindən qorxurdular — bu, onların Çindəki mövqelərinə zərbə vurardı.

İkinci Tiryək müharibəsi (1856–1860)

Britaniya və Fransa yeni güzəşt, müqavilələrin yenilənməsi, çaylarda gəmi gəzintisi tələb etdi → rədd → 1858–1860 Pekin tutuldu → Pekin müqavilələri: tiryək ticarəti qanuniləşdi, təzminat, xristian missionerlik hüququ. Taypin nəzarətində olduğundan müqaviləni tətbiq etmək çətin idi — xarici dövlətlər Mancur ordusuna qoşularaq Taypinləri 1864-də yatdırdı.

Ayqun müqaviləsi (1858)

1858 Ayqun müqaviləsi — Rusiya ilə imzalandı: Amur çayının sol sahil torpaqları Rusiyaya verildi; Ussuri çayı sərhəd elan olundu. Bu, Çinin şimal-şərq torpaqlarının itirilməsinin ilk mərhələsi idi.

1884–1885 Fransa, 1894–1895 Yaponiya müharibələri — Vyetnam, Koreya, Tayvan nəzarətinin itirilməsi.

Birinci Çin inqilabı (1911–1913)

Çin yarımmüstəmləkə idi. Hökumət ordu, sənaye, Avropa tipli məktəblər açdı. Demokrat ziyalılar Mancur-Tsin monarxiyasını günahlandırdı — «xarici barbarların» tabeçiliyini davam etdirmək günah sayılırdı. 1905 «Birləşmiş ittifaq» — Sun Yatsen rəhbərliyi.

Sun Yatsenin prinsipləri: millətçilik, demokratizm, xalq rifahı.

1911–1913 inqilabın gedişi:

• 1911 oktyabr — Uçan (Wuchang) üsyanı; əsgərlər monarxiyaya qarşı çıxdı
• 1912 yanvar — Sun Yatsen Çin Respublikasının müvəqqəti prezidenti elan olundu
• 1912 fevral — son mancur imperator Pu-i taxtdan imtina etdi — 2000 illik monarxiya sona çatdı
• 1912 mart — müvəqqəti konstitusiya qəbul olundu
• 1913 — Sun Yatsen «milli inqilab» proqramını elan etdi; lakin real hakimiyyət feodal-generalların əlində qaldı

Nəticə: monarxiya devrildi, respublika elan olundu; lakin yarımmüstəmləkə statusu davam etdi — xarici güzəştli müqavilələr ləğv olunmadı.

Müqayisələr

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 1842 Nankin — Honq Konq, yarımmüstəmləkəlik başlanğıcı.
• 1864 Taypin yatırılması — xarici dövlətlər kömək etdi.
• Sun Yatsen — 1905 ittifaq, 1911–1913 inqilab.
• Ayqun 1858 — Amur sol sahil Rusiyaya.
• 1912 Pu-i — monarxiyanın sonu; 1911 Wuchang — inqilabın başlanğıcı.

DİM qeydləri

• Tiryək müharibələri — səbəb, Nankin/Pekin müqavilələri.
• Taypin ↔ Sipahilər/Babilər müqayisə sualları.
• 1911 inqilab — Sun Yatsen, üç prinsip; monarxiyanın sonu.
• Ayqun 1858 — Rusiya ilə torpaq itirilməsi.