Hindistan

XIX əsrin əvvəlində Hindistan torpaqlarının əksəriyyəti Ost-Hind şirkətinə tabe idi. Britaniya parlamentinin qərarı ilə şirkətin rəhbəri general-qubernator elan olundu, mərkəz — Kalkutta. Şirkət formal olaraq tacirlik şirkəti idi, lakin faktiki olaraq kolonial idarəetmə aparırdı.

Böyük Moğol imperiyasının süqutundan sonra raja (feodal knyazlar) arasında daxili müharibələr sürətləndi. Kolonial rejimi qorumaq üçün raja formal müstəqillik saxlanıldı — «parçala və hökmranlıq et» siyasətinin ilk addımı idi.

Şirkətin siyasəti iqtisadi vəziyyəti pisləşdirdi. Yeni vergilər, rüşvət-korrupsiya fəlakət səviyyəyə çatdı: şirkət məmurları vergiləri öz cibinə yığır, kəndliləri ikiqat istismar edirdi — həm kolonizatorlara, həm rajalara vergi ödəyirdilər; məhsulun böyük hissəsi vergi kimi alınırdı. Korrupsiya şirkətin idarəetmə sisteminin xarakterik cəhəti idi — tacirlik maraqları siyasi hakimiyyətlə birləşmiş, istismar daha da sürətləndirilmişdi.

1813–1833 xərcləri ilə şirkətin Çin və Hindistanda monopol hüququ ləğv olundu — Britaniya kapitalizminin Hindistana sərbəst girişi genişləndi. Lakin korrupsiya və vergi yükü azalmadı.

Şirkət ordusunda xidmət edən yerli əsgərlər — sipahilər. 1857-də kolonial zülm və məcburi xristianlaşdırma siyasətinə qarşı üsyan: Delhi tutuldu, son Moğol hökmdarı II Bahadur şah lider seçildi. Üsyan Ganj vadisinin bir neçə vilayətinə yayıldı; torpaqları alınmış yerli hökmdarlar da qoşuldu.

1858: Bahadur şah II həbs edilib Birmaya sürgün olundu — Böyük Moğol dövlətinə rəsmi son. 1859: üsyan yatırıldı.

Uğursuzluq səbəbləri: vahid rəhbərlik və komandanın olmaması; iştirakçıların zidd maraqları.

Qeyd: XIX əsrdə Şimali Azərbaycanda və Hindistanda üsyanların səbəbi — müstəmləkə zülmü və xristianlaşdırma; nəticələr oxşar idi.

• Ost-Hind şirkətinin siyasi-hüquqi hüquqları ləğv
• Hindistan işləri nazirliyi yaradıldı
• Ali hakimiyyət baş qubernatorlardan vitse-krala keçdi
• Britaniya tacına tabe Britaniya Hindistanı mülki xidməti
• 1876: kraliça Viktoriya Hindistan imperatriçası titulunu qəbul etdi

Metropoliya — öz müstəmləkələrini iqtisadi cəhətdən asılı əraziləri istismar edən dövlət. Britaniya Hindistanı: müasir Hindistan, Pakistan, Banqladeş, Birma (Myanma).

Hindistan Britaniya imperiyasının incisi adlandırıldı. Kapitalist münasibətlər: dəmir yolları, suvarma sistemləri, pambıq-şəkər plantasiyaları, tekstil emal, metallurgiya. 1884: Bombeydə milli kapitala məxsus ilk tekstil fabrik.

1890-cı illər: uşaq və yeniyetmə əməyinə məhdudiyyət qanunları qəbul olundu — 12 yaşından kiçik uşaqların fabriklərdə işləməsi qadağan edildi, gecə növbəsi məhdudlaşdırıldı. Bu qanunlar kolonial sənayenin istismarını tam dayandırmasa da, beynəlxalq ictimai rəyin təzyiqi altında qəbul olunmuş ilk addım idi.

1885: ziyalılar Britaniya razılığı ilə ÜMK yaratdı — hind xalqının hüquqlarının artırılması, Britaniya parlamentində təmsil. Britaniya «parçala və hökmranlıq et» siyasəti — hindu-müsəlman ziddiyyətlərindən istifadə.

Kolonial zülm, Britaniya məmurlarının özbaşınalığı. Ən kütləvi mübarizə forması — Britaniya mallarının boykotu (Hindistan tarixində ilk milli hərəkat).

• 1857–1859 Sipahilər üsyanı; 1858 Moğol imperiyasına son.
• Ost-Hind şirkəti 1859 ləğv; vitse-kral 1858-dən.
• 1876 Viktoriya imperatriça; 1885 ÜMK.
• 1849 Pəncab, 1856 Oudh — işğalın tamamlanması mərhələləri.
• Kalkutta — kolonial mərkəz; boykot — XX əsrin əvvəlində ilk milli hərəkat.