Hindistan

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 123 / kitab səh. 245–247 / §32

Hindistan — «Yeddi ölkə» adlandırılan, zəngin mədəniyyət və iqtisadi potensiala malik Şərq torpağı — XVIII əsrdən etibarən Avropalı kolonizatorların əsas hədəfinə çevrildi. Böyük Britaniya Plassey (1757) və Buxar (1764) döyüşlərindən sonra Şimali Hindistanın idarəetməsini ələ keçirməyə başladı. XIX əsrin I yarısında Britaniyanın Hindistanı işğalı tamamlanma mərhələsinə çatdı: güclü Marata konfederasiyası (mərkəzi Poona) Britaniya ordusu tərəfindən zəiflədilib tabe edildi; Pəncab — şimal-qərbdəki son müstəqil feodal dövlət — 1849-cu ildə fəth olundu; 1856-cı ildə asılı Oudh (Aud) knyazlığı rəsmi olaraq tabe edildi. Beləliklə, Britaniya Hindistanın demək olar ki, bütün torpaqlarını nəzarət altına aldı.

Ost-Hind şirkətinin fəaliyyəti

XIX əsrin əvvəlində Hindistan torpaqlarının əksəriyyəti Ost-Hind şirkətinə tabe idi. Britaniya parlamentinin qərarı ilə şirkətin rəhbəri general-qubernator elan olundu, mərkəz — Kalkutta. Şirkət formal olaraq tacirlik şirkəti idi, lakin faktiki olaraq kolonial idarəetmə aparırdı.

Böyük Moğol imperiyasının süqutundan sonra raja (feodal knyazlar) arasında daxili müharibələr sürətləndi. Kolonial rejimi qorumaq üçün raja formal müstəqillik saxlanıldı — «parçala və hökmranlıq et» siyasətinin ilk addımı idi.

Şirkətin siyasəti iqtisadi vəziyyəti pisləşdirdi. Yeni vergilər, rüşvət-korrupsiya fəlakət səviyyəyə çatdı: şirkət məmurları vergiləri öz cibinə yığır, kəndliləri ikiqat istismar edirdi — həm kolonizatorlara, həm rajalara vergi ödəyirdilər; məhsulun böyük hissəsi vergi kimi alınırdı. Korrupsiya şirkətin idarəetmə sisteminin xarakterik cəhəti idi — tacirlik maraqları siyasi hakimiyyətlə birləşmiş, istismar daha da sürətləndirilmişdi.

1813–1833 xərcləri ilə şirkətin Çin və Hindistanda monopol hüququ ləğv olundu — Britaniya kapitalizminin Hindistana sərbəst girişi genişləndi. Lakin korrupsiya və vergi yükü azalmadı.

Sipahilər üsyanı (1857–1859)

Şirkət ordusunda xidmət edən yerli əsgərlər — sipahilər. 1857-də kolonial zülm və məcburi xristianlaşdırma siyasətinə qarşı üsyan: Delhi tutuldu, son Moğol hökmdarı II Bahadur şah lider seçildi. Üsyan Ganj vadisinin bir neçə vilayətinə yayıldı; torpaqları alınmış yerli hökmdarlar da qoşuldu.

1858: Bahadur şah II həbs edilib Birmaya sürgün olundu — Böyük Moğol dövlətinə rəsmi son. 1859: üsyan yatırıldı.

Uğursuzluq səbəbləri: vahid rəhbərlik və komandanın olmaması; iştirakçıların zidd maraqları.

Qeyd: XIX əsrdə Şimali Azərbaycanda və Hindistanda üsyanların səbəbi — müstəmləkə zülmü və xristianlaşdırma; nəticələr oxşar idi.

İdarəetmə dəyişiklikləri

• Ost-Hind şirkətinin siyasi-hüquqi hüquqları ləğv
• Hindistan işləri nazirliyi yaradıldı
• Ali hakimiyyət baş qubernatorlardan vitse-krala keçdi
• Britaniya tacına tabe Britaniya Hindistanı mülki xidməti
• 1876: kraliça Viktoriya Hindistan imperatriçası titulunu qəbul etdi

Metropoliya — öz müstəmləkələrini iqtisadi cəhətdən asılı əraziləri istismar edən dövlət. Britaniya Hindistanı: müasir Hindistan, Pakistan, Banqladeş, Birma (Myanma).

XIX əsrin II yarısı — iqtisadiyyat

Hindistan Britaniya imperiyasının incisi adlandırıldı. Kapitalist münasibətlər: dəmir yolları, suvarma sistemləri, pambıq-şəkər plantasiyaları, tekstil emal, metallurgiya. 1884: Bombeydə milli kapitala məxsus ilk tekstil fabrik.

1890-cı illər: uşaq və yeniyetmə əməyinə məhdudiyyət qanunları qəbul olundu — 12 yaşından kiçik uşaqların fabriklərdə işləməsi qadağan edildi, gecə növbəsi məhdudlaşdırıldı. Bu qanunlar kolonial sənayenin istismarını tam dayandırmasa da, beynəlxalq ictimai rəyin təzyiqi altında qəbul olunmuş ilk addım idi.

Ümumhindistan Milli Konqresi (ÜMK)

1885: ziyalılar Britaniya razılığı ilə ÜMK yaratdı — hind xalqının hüquqlarının artırılması, Britaniya parlamentində təmsil. Britaniya «parçala və hökmranlıq et» siyasəti — hindu-müsəlman ziddiyyətlərindən istifadə.

XX əsrin əvvəlləri

Kolonial zülm, Britaniya məmurlarının özbaşınalığı. Ən kütləvi mübarizə forması — Britaniya mallarının boykotu (Hindistan tarixində ilk milli hərəkat).

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 1857–1859 Sipahilər üsyanı; 1858 Moğol imperiyasına son.
• Ost-Hind şirkəti 1859 ləğv; vitse-kral 1858-dən.
• 1876 Viktoriya imperatriça; 1885 ÜMK.
• 1849 Pəncab, 1856 Oudh — işğalın tamamlanması mərhələləri.
• Kalkutta — kolonial mərkəz; boykot — XX əsrin əvvəlində ilk milli hərəkat.

DİM qeydləri

• 1857 üsyanı — səbəb/nəticə; Şimali Azərbaycan müqayisəsi (kitab qeydi).
• Ost-Hind şirkəti → tac idarəetməsi ardıcıllığı.
• ÜMK 1885 — «parçala və hökmranlıq et» siyasəti.
• 1856 — işğalın tamamlanması tarixi; 1890-cı illər — uşaq əməyi qanunları.