Osmanlı imperiyası

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 114–122 / kitab səh. 228–244 / §31

Osmanlı dövlətinin tarixinin dövrləşdirilməsi

Durğunluq dövrü (1579–1699)

XVI əsrin 70-ci illərinin sonundan XVII əsr boyu davam etdi. Bu dövrdə Osmanlı imperiyası hələ geniş əraziyə malik idi, Səfəvilərə qarşı qalib gələrək Xəzər dənizinə qədər irəlilədi. Volqa-Don, Qırmızı dəniz-Hind okeanı kanalları tikilməyə cəhd edildi, lakin uğursuz oldu.

Durğunluq və geriləmənin səbəbləri

Daxili: mərkəzi hakimiyyətin nüfuzunun azalması, iqtisadiyyatın zəifləməsi, orduda struktur qüsurları, kəndlilərin təhlükəsizlik üçün şəhərlərə kütləvi köçməsi, elm-təhsil sisteminin tənəzzülü.

Xarici: sərhədlərin genişlənməsinin dayanması, güclü dövlətlərlə əhatə olunma, Böyük coğrafi kəşflər nəticəsində ticarət yollarının dəyişməsi, Avropa inkişafından geri qalma, Avropada mərkəzi idarəetmənin güclənməsi, 40 illik Səfəvi-Osmanlı müharibələri.

Mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsinin əsas səbəbi — şahzadələrin vilayətlərdə idarə təcrübəsi qazanmaması, sarayda qəfəs üsulu ilə saxlanması idi. I Əhməd (1603–1617) dövründən qardaşların edilməsi əvəzinə sarayda qoruma altında saxlanması tətbiq olundu.

İdarəetmənin zəifləməsi

Yeni dövrdə idarəçiliyin zəifləməsinin səbəbləri: zəif sultanlar; ordunun başında sultanın olmaması; təyinatlarda rüşvət; baş vəzirlərin tez-tez dəyişməsi.

• Sultanların arvad və analarının (Valide sultanlar) dövlət işlərinə müdaxiləsi
• Sultanların ordunun başında getməməsi
• Vəzifələrə təyinatda rüşvətin artması
• Sadr-azamların tez-tez dəyişməsi

İqtisadi vəziyyət

• Tez-tez sultan dəyişməsi nəticəsində cülus bəxşişlərinin artması (yeni sultanın rəsmi və hərbi məmurlara verdiyi hədiyyələr)
• Saray xərclərinin artması
• Coğrafi kəşflər nəticəsində ticarət yollarının dəyişməsi
• Gömrük rüsumlarının azaldılması → yerli istehsalçıların iflası, pulun dəyərsizləşməsi
• Kənd əhalisinin şəhərə köçməsi → kənd təsərrüfatının azalması, şəhərdə işsizlik

Ordu zəiflədi — yeniçəri ocaqlarının (qapıqulu) şüarı «Ocaq dövlət üçündür»dən «Dövlət ocaq üçündür»ə çevrildi. Beşik alimliyi (XVI əsrdən) — alimin oğlu avtomatik alim sayılırdı; elm və idarəetmə tənəzzül etdi.

Köprülü islahatları və Müqəddəs birlik

1656–1661 Köprülü Mehmet paşa durğunluğu aradan qaldırmaq üçün islahatlar keçirdi:

• Durğunluğu aradan qaldırmaq — Büdcə kəsiri aradan qaldırıldı
• Geriləmənin qarşısını almaq — Orduda intizam bərpa olundu
• Orduda qanun-nizam — Anadoliyada üsyanlar yatırıldı
• Alimlər arası münaqişələri bitirmək — Venesiya donanması Çanaqqaladan çıxarıldı

Oğlu Fazil Əhməd paşa Avstriyaya qalib gəldi, 1669-da Krit adasını fəth etdi, Reç Pospolita (1569–1795) və Rusiyaya qarşı üstünlük sübut etdi; Ukrayna kazaklarının bir qismi Osmanlı himayəsinə keçdi.

1684-cü ildə Papa təşəbbüsü ilə «Müqəddəs birlik» yaradıldı: 1684 — Avstriya, Malta, Venesiya, Reç Pospolita; 1686 — Rusiya (VAMP(R) — Venesiya, Avstriya, Malta, Reç-Pospolita, Rusiya). Səfəvilər «qan qardaşlarımızı arxadan vurmayacağıq» deyərək ittifaqdan imtina etdi.

1699 Karlovitsa sülhü: Osmanlı ağır məğlubiyyət → Macarıstan və Transilvaniya Avstriyaya, Peloponnes və Dalmasiya Venesiyaya, Podoliya və Ukrayna Reç Pospolitaya keçdi. Durğunluq dövründən geriləmə dövrünə keçid.

Geriləmə dövrü (1699–1792)

III Əhməd (1703–1730): 1711 Prut yürüşü — I Pyotr mühasirəyə alındı, Prut sülhü imzalandı. Avstriya və Venesiya ilə müharibədə məğlub olundu. 1718–1730 «Lalə dövrü» — İbrahim paşa: maliyyə yaxşılaşdı, lakin ordu islahatına diqqət yetirilmədi; ilk mətbəə, xəritə, yanğından mühafizə, Avropa memarlığı, çiçək xəstəliyinə peyvənd.

1730 yeniçəri üsyanı → I Mahmud (1730–1754): qumbara atanlardan ibarət «Qumbaraçılar ocağı» (dünya hərb tarixində ilk) — Avstriya ilə müqavilə, Balkanlarda torpaqlar qaytarıldı.

1768–1774 Rusiya-Osmanlı müharibəsi: 1774 Kiçik Qaynarca sülhü — Qara dəniz sahilləri, Krım «müstəqil», Rus pravoslavları üzərində güzəşt.

«Şərq məsələsi»: II Yekaterina və Potyomkinin «Yunan layihəsi» — Azov/Qara dəniz, Bosfor-Dardanel, Bizansın bərpası.

1787–1791 müharibə: 1783 Krımın Rusiya işğalı → 1791 Yassı sülhü — Dnestr sərhəd, Krım və Şərqi Gürcüstan Rus himayəsində.

Dağılma dövrü (1792–1922)

III Səlim (1789–1807): Nizam-i cedid, bombardir məktəbi, donanma; Misirdə Napoleonu məğlub etdi; İngiltərə, Fransa, Avstriyada səfirliklər açdı — lakin qərarsızlıq və yeniçəri müqaviməti uğursuzluğa səbəb oldu.

1806–1812 müharibə → 1812 Buxarest sülhü: Bessarabiya Rusiyaya, Moldova/Vallaçiya Osmanlıda qaldı.

1821–1829 Yunan müstəqilliyi; 1827 Navarin — Osmanlı donanması məğlub; 1828–1829 → 1829 Ədirnə sülhü: Yunanıstan müstəqil, Moldova/Vallaçiya/Serbiya muxtariyyəti, Qafqazın Rusiya işğalı tanındı.

II Mahmud (1808–1839): 1826 yeniçəri ocağının ləğvi, nizami ordu, timar-len sisteminin ləğvi, nazirliklər, fez geyimi.

Əbdülməcid (1839–1861): 1839 Gülhanə xətti-şərifi — tənzimat (1839–1876): vergilər, həyat/şərəf/mülkiyyət təminatı, hərbi xidmət.

II Əbdülhəmid (1876–1909): 1876 konstitusiya və parlament; 1878 parlament ləğv, diktatura; 1877–1878 müharibə → San-Stefano → Berlin konqresi; 1889 İttihad və Tərəqqi («Gənc türklər»); 1908 konstitusiyanın bərpası.

1911–1912 Trablis müharibəsi — Afrikadakı son mülk itirildi. I Balkan müharibəsi (1912–1913): London müqaviləsi — Ədirnə daxil Avropa torpaqları, Şərqi Frakiya qaldı. II Balkan (1913): Ədirnə geri alındı, Buxarest sülhü.

I Dünya müharibəsində Almaniya tərəfi → imperiyanın dağılması (1922).

Son orta əsr və Yeni dövr Osmanlı sultanları (seçilmiş)

II Səlim (1566–1574) · III Murad (1574–1595) · III Mehmed (1595–1603) · I Əhməd (1603–1617) · II Osman (1618–1622) · IV Murad (1623–1640) · III Əhməd (1703–1730) · I Mahmud (1730–1754) · III Səlim (1789–1807) · II Mahmud (1808–1839) · Əbdülməcid (1839–1861) · II Əbdülhəmid (1876–1909) · V Mehmed Rəşad (1909–1918) · VI Mehmed (1918–1922)

Müqayisə cədvəlləri

Osmanlı tarixində Bolqarıstan məsələsi: I Murad — Nikopol (1396); Berlin konqresi (1878); I və II Balkan müharibələri (1913).

Osmanlı tarixində Serbiya məsələsi: I Murad — Çirmen (1371), Kosova (1389); Ədirnə sülhü (1829); Berlin (1878); I Balkan müharibəsi.

Osmanlıda ilklər: Orxan Qazi — ilk donanma · I Murad — «Sultan» · I Səlim — «Xəlifə» · I Süleyman — Vyananın mühasirəsi · I Əhməd — qəfəs üsulu · III Əhməd — ilk mətbəə · I Mahmud — kağız istehsalı, Qumbaraçılar · I Əbdülməcid — xarici borc · II Əbdülhəmid — konstitusiya və parlament.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Durğunluq 1579, geriləmə 1699, dağılma 1792-dən başlayır.
• 1699 Karlovitsa — durğunluqdan geriləməyə; 1774 Kiçik Qaynarca və 1791 Yassı — Rusiya ilə.
• 1711 Prut — III Əhməd; Qumbaraçılar — I Mahmud; Nizam-i cedid — III Səlim.
• 1829 Ədirnə — Yunanıstan müstəqil; 1908 — Gənc türklər konstitusiyanı bərpa etdi.
• Müqəddəs birlik (1684) vs Balkan ittifaqı (1912) — hər ikisi Osmanlıya qarşı uğurlu.

DİM qeydləri

• Osmanlı dövrləri — 5 mərhələ cədvəli mütləq.
• Köprülü → Müqəddəs birlik → Karlovitsa ardıcıllığı.
• Şərq məsələsi / Yunan layihəsi — Rusiya xarici siyasəti ilə kəsişir.
• Tənzimat / Gülhanə / Gənc türklər / İttihad və Tərəqqi — islahat xətti.
• Berlin 1878 — Bolqarıstan, Serbiya, Rumıniya, Kars-Ardahan-Batum.
• III Səlim ↔ II Əbdülhəmid — konstitusiya, Rusiya ilə müharibə, məğlubiyyət.