XI-XVI əsrlər Avropa mədəniyyəti

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 111–113 / kitab səh. 222–227 / §30

Orta əsrlərin əvvəllərindən müqayisədə XI–XVI əsrlərdə Avropa mədəniyyəti əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etdi. Kilsə məktəbləri şəhər idarələri və kral sarayları üçün təhsil ehtiyacını ödəyə bilmədi — dünyəvi və ali məktəblər açıldı.

Təhsil

XII əsrdə Avropada ilk universitetlər — ali təhsil müəssisələri. Avropanın ilk universiteti Bolognada, İtaliyada (1158) salındı; tezliklə İngiltərədə (London — Oksford), Fransa və Çexiyada (Praqa) universitetlər yarandı. Əsasən hüquq, tibb və incəsənət öyrədilirdi; dərslər latın dilində — avropalılar istənilən universitetdə oxuya bilirdi.

Şəhərlər daha çox təhsil almış insan tələb etdi — zehni işlə məşğul intellektuallar meydana çıxdı. Kilsə təlimindən uzaq biliklərin meydana çıxması iqtisadi inkişafla bağlı idi.

Roger Bekon (Rocer Bekon) — XIII əsr, İngiltərə; Oksford professoru; bilik müşahidə və təcrübə ilə əldə olunur; «Böyük əmək» (Opus Majus) — o dövrün ensiklopediyası.

Qərbi Avropa mədəniyyətində böyük irəliləyişin səbəbi — xaç yürüşləri zamanı Şərq–İslam sivilizasiyası ilə əlaqə və yeni məlumatların əldə edilməsi.

Marko Polo — XIII əsrdə Venesiya taciri və səyyah; Uzaq Şərqə səyahət, Çində uzun yaşadı; Asiya ölkələri haqqında əsərləri Avropanın bu torpaqlara dair təsəvvürünü uzun müddət formalaşdırdı, coğrafi xəritələrin yaradılmasına təməl qoydu.

Kitab çapı üsulunun kəşfi

Əl ilə kağıza yazı elmi bilik və dərsliklərin tələbatını ödəyə bilmirdi.

1445-ci ildə alman İohan Quttenberq (Johannes Gutenberg) kitab çapı üsulu ilə ilk kitabı nəşr etdi — ilk kitab «İncil» (Bible); Martin Lüterin «95 tezisi» də bu üsulla çap edildi; çap tədricən Avropaya yayıldı.

Quttenberqin ixtirasının əhəmiyyəti:

• insan tarixində ən böyük ixtiralardan biri;
• biliklərin daha sürətli və geniş yayılması;
• təhsil, elm və ədəbiyyatın inkişafına təkan.

Elm

Coğrafiya Böyük Coğrafi kəşflərdən sonra inkişaf etdi — astronomiyanın inkişafına şərait. Orta əsrlərdə astrologiya (münəccimlik) və əlkimya inkişaf etdi — ulduzlarla gələcəyi müəyyən etmək; «sehrli daş» ilə istənilən metali qızıla çevirmək.

Astronomiya: kainatın quruluşu haqqında yanlış fikirlər Ptolomey təliminə əsaslanırdı — Yer sabit və dünyanın mərkəzində. Lakin:

• polyak alimi Kopernik — Yer öz oxunda və Günəş ətrafında fırlanır;
• italyan alimi Bruno — kainat sonsuzdur;
• italyan (venesiyalı) alimi Qaliley (Galileo) — teleskopla göyə ilk baxış; Kopernik və Brunonun təlimlərini təsdiq etdi.

İbn Sina, Biruni, Nasiruddin Tusi və digər müsəlman alimlərinin əsərləri Qərbi Avropada elmin inkişafına böyük təsir göstərdi.

Qaliley Galilei kilsə qülləsində teleskopla göy cisimlərini 30 dəfə böyütdü; Romaya çağırılıb kilsə məhkəməsində işkəncə təhdidi altında «tövbə» etdi; sonradan əfsusə: «Hər halda o fırlanır» («And yet, it moves»).

İtaliya intibahı (Renesans)

Klassik orta əsrlərdə İtaliyada mədəni yüksəliş. Yeni mədəniyyət nümayəndələri insan və onun fəaliyyətinə diqqət yetirdikləri üçün humanistlər adlandırıldı.

Humanistlərin xüsusiyyətləri:

• hadisələri izah etmək, səbəblərini öyrənmək üçün müşahidə və təcrübə;
• qədim Yunan və Roma mədəniyyətinə böyük maraq;
• latın yerinə öz dillərində yazı;
• şəxsin neməti və xidməti, nəsl və titul deyil, məhşur edir.

Bu yeni mədəniyyət dövrü İntibah dövrü (Renesans); mərkəz — Florensa, İtaliya.

İtaliya intibahının görkəmli xadimləri

Leonardo da Vinçi — Florensada anadan olub; rəssam, ixtiraçı, mühəndis, memar, heykəltəraş, musiqiçi, şair; «Mona Liza» («Cokonda») portreti; paraşüt, vertolyot, sualtı gəmi və dalğıc kostyumu layihələri. İnsan və hisslərini rəssam kimi ən çox maraqlandırdı; elmi kəşfləri və fərziyyələri əsrlər öncə; müstəqil və məğrur — tez-tez himayədar dəyişdi, nomadik həyat, Fransa sürgünündə öldü.

Rafael — Florensada yaşadı; dövrün görkəmli rəssamlarından; «Məryəm ana» (Madonna) əsəri; Romada Müqəddəs Pyotr kilsəsinin tikintisini idarə etdi; «Afina məktəbi» freskası.

Mikelandjelo — heykəltəraş, memar, rəssam, hərbi mühəndis, şair; Müqəddəs Pyotr kilsəsinin tikintisində iştirak; «David» mərmər heykli (5,5 m) — Florensanın himayədarı sayılır.

İtaliya mədəniyyətinin təsiri ilə Almaniya, İspaniya və Hollandiya rəssamları dünya incəsənətinə çoxlu yeniliklər gətirdilər.

Memarlıq

XI əsrdən böyük tikinti işləri — qədim Roma və bizans ənənələri (roman memarlığı). XII əsrin sonunda qot memarlığı — şəhər binaları, ticarət binaları, mehmanxanalar, kilsələr.

Al-Qasr (Əl-qəsr) — Sevillədə saray-qala; Alhambra (Əlhambra) — Granadada saray (XIII–XIV əsrlər) — İspaniyada müsəlman memarlığının şah əsərləri.

Moskvanın Qırmızı meydanında Pokrov kilsəsi (Vasili Blajenni) — orta əsr rus memarlığının zirvəsi.

Ədəbiyyat və incəsənət

Humanist yazıçılar feodal qaydaları və kilsənin elmə qarşı mübarizəsini qınayırdı — daha ədalətli ictimai düzən arzusu.

Tomas Mor — ingilis yazıçı; ictimai ədalətsizlikləri qınadı; «Utopiya» (yunancada «olmayan yer») — hamının bərabər yaşadığı ada.

Uilyam Şekspir — ingilis ədəbiyyatının şah əsərləri: «Hamlet», «Otello», «Kral Lir». XVI əsrdə ingilis teatrı çox populyar — kraliça I Yelizaveta bəzən gizlicə izləyirdi. Şekspirin bütün həyatı teatr ilə bağlı — London «Globus» teatrında aktyor, sonra sahibi; çoxlu pyes və şeirlər.

Dante Alighieri — «İlahi komediya»: cəhənnəm, əraf (purgatory) və cənnətə səyahət; Florensada siyasi fəaliyyət; dini, fəlsəfi və ədəbi təhsil; Bibliya, Virgil və qədim düşünürler; Florensadan sürgün, qalan həyatı sürgündə.

Kolumbdan əvvəl Amerika xalqlarının mədəniyyəti

Mayya, astek və inka mədəniyyətləri Avropa və Asiyadan təsirsiz, müstəqil inkişaf etdi.

Mayyalar:

• hiyeroglif yazı sistemi;
• qədim dövrlərin ən dəqiq təqvimlərindən biri — riyazi irəliləyiş;
• sıfır rəqəmini hindlərdən öncə istifadə;
• keşişlər planetlərin Günəş ətrafında hərəkətini hesablayır, tutulmaları proqnozlaşdırırdı;
• Çiçen-İtsa (Chichen-Itza) — pilləli məbədlər və rəsədxanalar.

Asteklər:

• paytaxt Mexiko (Tenochtitlan);
• zəngin ailələrin uşaqları üçün məktəblər — kənd təsərrüfatı, sənətkarlıq, hərbi sənət;
• obsidian bıçaqları, naxışlı gil qablar, mis zərgərlik.

İnklar:

• dağlıq Peru;
• mürəkkəb poçt rabitə sistemi — dağ tunelləri, dərin yarımada asılmış körpülər;
• naxışlı pambıq xalçalar, gil qablar;
• keyfiyyətli təhsil verən məktəblər.

Yeni dövrə keçid (qısa icmal)

XVI əsrin II yarısı – XVIII əsr: bir neçə Avropa ölkəsində inqilablar — köhnə sistemlərin süqutu, respublikalar, konstitutsiyalar. Asiyada orta əsrlər uzun müddət davam etdi.

XIX – XX əsrin əvvəli: Avropa və Amerikada yeni milli dövlətlər; Almaniya və İtaliyanın milli dövlət kimi birləşməsi tamamlandı; Rusiya və Osmanlı imperiyasında islahatlar — tamamlanmamağı səbəbindən XX əsrin əvvəlində inqilablar.

XIX əsr Asiya: Asiya ölkələri böyük qüvvələrin kolonial siyasətinin əsas hədəfi; üsyanlar amansız yatırıldı.

XX əsrin əvvəli: böyük qüvvələr arasında qarşıdurma — Birinci dünya müharibəsi; milyonlarla insan öldü.

Tipik səhvlər

• 1158 Bologna — Avropanın ilk universiteti; Oksford, Praqa.
• 1445 Quttenberq — kitab çapı; ilk kitab İncil; Lüter 95 tezis.
• Kopernik, Bruno, Qaliley — heliosentrik model; Qaliley məhkəməsi.
• İntibah — Florensa; Leonardo, Rafael, Mikelandjelo.
• Mayya, astek, inka — müstəqil Amerika mədəniyyətləri.

DİM qeydləri

• Universitetlər → Quttenberq → reformasiya/coğrafi kəşflər zənciri.
• Humanizm və intibah — insan mərkəzli mədəniyyət, latın əvəzinə milli dillər.
• Müsəlman alimlərinin təsiri — Ibn Sina, Biruni, Tusi; xaç yürüşləri vasitəsilə bilik ötürülmesi.
• Kolumbdan əvvəl Amerika — mayya təqvimi/sıfır; astek/inka iqtisadi-texniki nailiyyətlər.