Xristian kilsəsi. Səlib (xaç) yürüşləri

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 89–93 / kitab səh. 177–187 / §24

Frank imperiyasının süqutundan sonra Qərbi Avropada xristian kilsəsi ən güclü təşkilat oldu. Roma papası Qərbi Avropada katolik xristianların dini başçısı idi; Konstantinopol patriarkı isə Şərqi (pravoslav) xristianlığın mərkəzində dayanırdı.

1054-cü ildə xristian dininin və kilsəsinin rəsmi parçalanması — Böyük ayrılma — baş verdi; kilsə katolik (Qərb) və pravoslav (Şərq/Grek) qollara ayrıldı. Katolik kilsəsi sərvət topladı, lüks və israf artdı; əhalinin aldatılması ilə bağlı şikayətlər çoxaldı.

Kilsənin bidətçilərə qarşı mübarizəsi

Kilsənin sərvət toplamasına, israfına və əhalinin aldatılmasına qarşı çıxanlar cəzalandırılırdı. Kilsəyə qarşı çıxanlar «bidətçi» adlandırılırdı. Bidətçilərə qarşı mübarizə üçün kilsə inkvizisiya — kilsə məhkəməsi — yaratdı. Bidətçilər bu məhkəməyə gətirilir, əmlakları kilsənin xeyrinə müsadirə olunurdu.

Roma papasının vassalı olan dövlətlər: Danimarka, İngiltərə, Polşa.

Qüds (Yerusəlim) şəhəri

Dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri; üç din (yəhudilik, xristianlıq, islam) üçün müqəddəs sayılır. Xristian inancına görə İsa peyğəmbər burada dəfn olunub. Müsəlman dünyasının üçüncü müqəddəs məscidi — Əl-əqsa — burada yerləşir. Yəhudilər Süleyman məbədinin bu şəhərdə olduğunu qəbul edirdilər; məbəd sonradan Roma tərəfindən dağıdılmışdı. VII əsrdə ərəb dövlətinin, XI əsrdə Səlcuq dövlətinin ərazisində idi. Müsəlman hakimiyyəti dövründə xristianlar və yəhudilər bu şəhərdə din ayinlərini sərbəst icra edirdilər.

Səlib yürüşlərinin səbəbləri və başlaması

Səlib — ərəb dilində «xaç» deməkdir. Səlib (xaç) yürüşləri — Şərqdəki müsəlman ölkələrinə qarşı Avropa xristianlarının yürüşləri.

• Katolik kilsəsinin rəhbərliyi altında keçirildi;
• qətiyyəti və zəhmliliyi ilə xatırlanır;
• dünya tarixində böyük təsir göstərdi və mühüm nəticələrə səbəb oldu.

Frank imperiyasının süqutundan sonra Qərbi Avropa feodallar arasında üstünlük uğrunda mübarizə meydanına çevrildi; bu mübarizədə Roma papaları da iştirak etdi. Papaların bu mübarizədə məqsədləri:

1. Avropadakı bütün qüvvələri tabe etmək və üstünlüklərini qəbul etdirmək;
2. xristian dünyasında dominant mövqe əldə etmək.

Papaların dünya dövləti qurmaq və dünya hökmdarları olmaq ideyası Frank imperiyasının süqutundan əvvəl erkən xristian dövründə irəli sürülmüş teokratik (dini) tarix anlayışına əsaslanırdı: «Dünya tarixi Tanrı və şeytan arasında mübarizədən ibarətdir. Bu mübarizənin sonunda Tanrının dövləti qurulacaq və papalar bu dövlətin başçıları olacaqlar.»

Papalar məqsədlərini həyata keçirmək üçün silahlı qüvvə olmasa da, keşişlərdən ibarət çoxlu propagandistlər var idi. Papalar Qərbi xristian dünyasının, xüsusilə kütlərin siyasi və hərbi qüvvələrini öz üzərində toplamağa çalışırdılar.

Hökmranlıq uğrunda gedən bu mübarizə zamanı Qərbi Avropada:

• nizam pozuldu, təbii fəlakətlər və epidemiyalar baş verdi;
• istehsal dayandı, iqtisadi həyat tamamilə iflic oldu;
• aclıq və bədbəxtlik cəmiyyətdə geniş yayıldı.

Papa əvvəlcə sülhə çağırışla anlaşmazlığı və qanunsuzluğu aradan qaldırmaya çalışdı. Lakin bu müharibə edən tərəflərə çox təsir etmədi:

• Yerusəlimə sevgi və din uğrunda mübarizə ideyaları ön plana çıxdı;
• Roma papaları daxili qarışıqlığı xarici hədəflərə yönəltməyə çalışdılar.

Ən uyğun yer — o vaxt müsəlmanların əlində olan müqəddəs torpaq Yerusəlim idi. Bütün din xadimləri dini motivlərdən istifadə edərək güclü propaganda başladılar:

• İsanın qəbri «kafirlərin» əlində olduğuna görə utanc ifadə etdilər;
• xaç yürüşüne qoşulmağın günahları yuymaq üçün ən böyük nemət olduğunu təbliğ etdilər;
• «süd və bal axan Yerusəlim» legendini yaratdılar.

Feodalları cəlb edən — Şərqdə «hakimiyyət, idarə, şöhrət, sərvət və torpaq sahibliyi» xəyalı idi. Dini xadimlərin propagandada vəd etdiyi imkanlar o dövr insanlarının ehtiyaclarına uyğun idi; propaganda hərbi və sivil kütlələrə son dərəcə təsirli oldu.

Katolik kilsəsi Qərbi xristian dünyasını xaç yürüşlərine hazırlayarkən, pravoslav kilsəsi və bizans imperatorları türk irəliləyişinin qarşısında dayanmadıqları üçün papadan hərbi yardım istəyirdilər. Papalar bu yardım çağırışını latın (katolik) kilsəsinin yunan (pravoslav) kilsəsi üzərində üstünlük təmin etmək üçün imkan saydılar.

1091-ci ildə peçeneqlər Konstantinopola hücum etdikdə bizans imperatoru Roma papasından yardım istədi. Bu yardım çağırışı papanın xristian dünyasını hərəkətə keçirmək üçün istifadə etdiyi ən mühüm bəhanələrdən biri oldu.

Qeyd: Peçeneqlərə qarşı mübarizə aparanlar: Xəzər xaqanlığı, Səlcuq və Bizans imperiyaları.

1095-ci ildə papa II Urban Klermon məclisində çıxış edərək bütün xristianları İsanın qəbirini azad etmək və Fələstindəki «müqəddəs torpaqları» müsəlmanlardan təmizləmək üçün yürüşə çağırdı. Bu çağırış Avropaya yayıldı və böyük coşğu yaratdı. Şərqə xaç yürüşü hazırlıqları hər yerdə başladı; feodal cəngavərlər hazır olduqlarını göstərmək üçün geyimlərinin üzərinə xaç çəkirdilər.

Səlib yürüşünün iştirakçılarının məqsədləri:

• Kəndlilər — Feodal istismandan qaçmaq; torpaq sahibi olmaq istəyirdilər
• Feodallar — Şərq ölkələrini talan etmək; yeni torpaqlar və kəndlilər əldə etmək
• Roma papası — Müsəlmanları və Şərq xristianlarını katolikləşdirmək; Roma mövqeyini gücləndirmək; gəlirini artırmak

Avropada geniş miqyasda təbii fəlakətlər və epidemiyalar xaç yürüşlərinin başlanmasına başqa səbəb oldu.

Birinci səlib yürüşü (1096–1099)

1096-cı ilin yazında ilk dalğa keşiş Pyotrin rəhbərliyi ilə başladı — zəif silahlanmış, təşkil olunmamış Qərbi Avropa kəndlilərindən ibarət idi. Hər yerdə talan etdilər. Konstantinopola çatanda bizans imperatoru məyus oldu və onları Anadoluya göndərdi; səlcuq ordusu onları məhv etdi.

1096-cı ilin sonunda ikinci dalğa — Fransa, Almaniya və İtaliyadan silahlanmış, təcrübəli cəngavərlər və feodallardan — başladı. Konstantinopolda bizans imperatoru ilə görüşdülər. İmperator öz dövlətlərini qurmaq niyyətində olduqlarını anladı və onlarla müqavilə bağladı:

1. Türklərdən alınan torpaqlar imperatorun idarəsinə veriləcək;
2. bizans isə onlara yemək və hərbi yardım göstərəcək.

Xaçlı ordunun vahid baş komandanı yox idi; bütün qərarlar bütün komandırların iştirakı ilə məclisdə verilirdi.

Birinci səlib yürüşünün nəticələri:

• Anadoluda səlcuq türk qüvvələrini məğlub etdilər;
• 1099-cu ildə Qüdsü tutdular; müsəlman və yəhudi əhalisə qarşı qırğın törətdilər;
• Aralıq dənizinin şərq sahillərində dörd xaçlı dövlət yaratdılar: Qüds, Edessa, Antioxiya və Tripoli.

Qüds (Yerusəlim) krallığı:

• xaçlı dövlətlərin ən böyüyü; lideri hamısının başçısı sayılırdı;
• Fələstini idarə edirdi;
• Antioxiya knyazlığı, Edessa və Tripoli qraflıqları onun vassalları idi.

Şərqə yürüşə başlamazdan əvvəl xaçlıların əsas hədəfi Avropada yaşayan yəhudilər idi.

Birinci səlib yürüşündə xaçlıların uğur qazanmasının səbəbi Böyük Səlcuq dövlətinin zəifləməsi idi. Qüdsün itirilməsi səlcuqların müsəlman aləmindəki nüfuzuna ağır zərbə vurdu. Məğlubiyyətlə barışmayan səlcuq sultanı və bəylikləri ümumi düşmənə qarşı qüvvələrini birləşdirdilər. Mosul əmiri xaçlıları məğlub edib birinci yürüşdə ələ keçirdikləri bəzi əraziləri və Edessanı azad etdi.

İkinci səlib yürüşü (1147–1149)

Edessanın tutulmasına cavab olaraq Qərbi Avropa xaçlıları ikinci səlib yürüşünə başladılar. Yürüş xaçlıların məğlubiyyəti ilə bitdi.

Məğlubiyyətin səbəbləri:

1. yürüş iştirakçıları arasında ziddiyyətlər;
2. bizansın xaçlılara dəstək verməməsi;
3. səlcuqların mübarizəsi.

İkinci yürüşdən sonra xaçlılar daha bir ağır zərbə aldılar: 1187-ci ildə Hittin (Təbəriyyə gölü yaxınlığında) döyüşdə Misir hökmdarı Səlahəddin Əyyubi xaç qoşunlarını məğlub edərək Qüdsü azad etdi. Qüds krallığı süqut etdi. Bu xəbər Avropanı sarsıtdı.

Üçüncü səlib yürüşü (1189–1192)

Müqəddəs Roma (Almaniya) imperatoru, Fransa və İngiltərə krallarının iştirakı ilə başladı. Məqsəd Qüdsü geri qaytarmaq idi.

İngiltərə və Fransa kralları dəniz yolu ilə Qüdsə getdi; Almaniya imperatoru Fridrix Barbarossa quru yolu ilə hərəkət etdi.

Fridrix Barbarossa: Alman ordusu Anadoluda qırğınlar törədərək Konyanı tutub dağıntılara məruz qoydu. Göysu çayında imperator boğularaq öldü; alman ordusu dağıldı. Ərəb tarixçisi İbn əl-Əsir imperatorun ölümünü belə yazır: «Alman imperatoru yuyunmaq üçün çaya girdi və suyun belinə belə çatmadığı bir yerdə boğuldu. Beləcə, Allah müsəlmanları onun şərindən qorudu.» Suriya və Fələstin əhalisi böyük fəlakətdən xilas oldu.

Beləliklə, üçüncü səlib yürüşü də uğursuzluqla nəticələndi.

Antalya yaxınlığında səlcuq ordusu məğlub fransız əsgərlərinə qarşı mübarizəni dayandırdı — xaçlılar aclıq və xəstəlikdən əziyyət çəkirdilər; səlcuqlar onlara yemək, tibbi yardım və pul verdi. 3000 gənc fransız islamı qəbul etdi. Keşiş belə deyirdi: «Ey xəyanətdən daha qəddar olan rəhmət! Müsəlmanlar çörək verməklə xristianlardan dinini satın aldılar. Halbuki türklər onları müsəlman etmək üçün heç bir zor tətbiq etmirdilər.»

Dördüncü səlib yürüşü (1202–1204)

Digər xaç yürüşlərindən fərqli olaraq:

1. Roma papası III İnnokenti şəxsən başçılıq edirdi; Romanın xristianlığın tək mərkəzi olmasını istəyirdi;
2. Qüdsə deyil, Misirə planlaşdırılmışdı.

III İnnokenti yürüşün məsrəflərini ödəmək üçün yeni vergi təyin etdi. Səfərin dəniz üzərindən olması qərara alındığından Venesiyadan gəmilər kirayə edildi.

Aşağıdakı amillər yürüşü Konstantinopola yönəltdi:

1. Şərq ölkələri ilə ticarətdə bizansla rəqabət aparan Venesiyanın təhriki;
2. katolik kilsəsinin patriarkla düşmənçiliği.

1204-cü ildə xaçlılar Konstantinopolu tutaraq qarət etdilər; Müqəddəs Sofiya kilsəsi qarət olundu. Xaçlılar Bizansda Latın imperiyasını (1204–1261) yaratdılar. Bizans imperiyası bir müddət varlığını, Aralıq dənizində ticarət üstünlüğünü və həmişəlik itirdi.

Müqəddəs Sofiyanın qarəti özünü «müqəddəs döyüşçü» adlandıran xaçlıların qarətçilik xarakterini ortaya qoydu. Latın hakimiyyəti 57 il davam etdi; 1261-ci ildə bizanslılar şəhəri geri aldılar, lakin əvvəlki qüdrətə qayıtmadılar.

Konstantinopol ilk dəfə Avropa xristianları tərəfindən tutuldu. 500 000 əhalisi, gözəl sarayları və Müqəddəs Sofiya (o vaxt Avropanın ən gözəl kilsəsi) olan şəhər; Qərbi Avropanın böyük şəhərlərində isə təxminən 10 000 insan yaşayırdı.

XIII əsrin sonuna qədər 8 xaç yürüşü (4 əsas + 4 əlavə) təşkil edildi; hamısı uğursuzluqla bitdi. Xaçlılar məqsədlərində uğursuz oldular və Şərqdəki bütün işğal olunmuş torpaqlardan çıxarıldılar. Sonradan xaç yürüşləri Pireney yarımadasında davam etdi.

Səlib yürüşlərinin nəticələri

Avropa üçün iqtisadi nəticələr

• Aralıq dənizində ticarət inkişaf etdi;
• Şərq ölkələri ilə ticarət canlandı;
• IV xaç yürüşü nəticəsində bizans Aralıq dənizində ticarət üstünlüğünü itirdi;
• Şimali İtaliya şəhər dövlətləri — Venesiya və Genuya — bizans və ərəb tacirlərini sıxışdıraraq Aralıq dənizi ticarətini ələ keçirdilər; bizans onlarla rəqabət edə bilmədi;
• Avropalılar Şərqdən ipək istehsalı, toxuculuq, ətir və güzgü istehsalını öyrəndilər;
• Avropada su dəyirmanları meydana çıxdı, kənd təsərrüfatı inkişaf etdi;
• bir neçə yeni məhsulun (düyü, qarabaşaq, limon, ərik, qarpız) becərilməsi başladı;
• Şərq mallarına tələbat artdı — nəqliyyat, gəmiçilik və bankçılıq sahələrini canlandırdı, Böyük coğrafi kəşflərin əsas şəraitini hazırladı.

Missionerlik — hər hansı dinin yayılmamış ərazilərdə təbliğ edilməsi.

Birinci xaç yürüşündən sonra Roma papalarının təsiri artsa da, bu qüvvə və sərvəti düzgün istifadə edə bilmədilər. Xaç yürüşüne qatılmayanlardan «təəssüfdən təmizlənmə pulu», «pul üçün günahların bağışlanması» (indulgensiya) kimi vergilər toplamaları papaları diskredit etdi; onlara inam və etibar azaldı — Avropada gələcəkdə dini islahat müdafiəçilərinin meydana çıxmasına səbəb oldu.

Xaçlı kronikasında türklər haqqında: «Türklər və franklar xaricində heç kimin cəngavər olması iddia olunmur»; «türklər xristian olsaydılar, qüdrət, cəngavərlik və hərbi sənətdə heç kəs onlara bərabər olmazdı».

Şərq üçün ağır nəticələr

• Müsəlmanlar, yəhudilər və Şərq xristianlarına qarşı qırğınlar;
• şəhərlərin dağılması, mədəniyyətin tənəzzülü;
• kənd təsərrüfatı, sənətkarlıq və ticarətə ağır zərbə.

Avropalıların gələcək refah həyatının təməli Şərq xalqlarına xaç yürüşlərinin bəxş etdiyi bədbəxtliklərin üzərində qoyuldu.

Avropa üçün sosial-siyasi nəticələr

• Avropalıların xarici dünya ilə tanışlığında böyük rol oynadı; Avropalılar ilk dəfə kağız və barıt ilə tanış oldu;
• islam dünyasının elmi, texniki və mədəni nailiyyətlərinin Qərbə ötürülmesinin əsas vasitəsi oldu;
• Avropalıların ev həyatı və gündəlik gigiyena qaydalarında dəyişikliklər;
• xaçlı dövlətlərinin yaradılması Şərqdə xristianlığın yayılması üçün missionerlik fəaliyyətinə təkan verdi;
• Qərbi xristian dünyası müsəlman türkləri ilə yaxından tanış oldu;
• xaç yürüşlərinin əsas təşkilatçısı və ilhamvericisi katolik kilsəsi və papasının nüfuzu azaldı; kilsənin dövlət işlərində təsiri zəiflədi.

Xaçlıların qırğınlarının məqsədi yerli əhalidə qorxu yaratmaq və xaçlı dövlətlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək idi. Zorakılıqlar və pozulan vədədlər Avropalılara qarşı inamsızlıq yaratdı. Katoliklərin (bizanslılar və müsəlmanlar onları «frank» adlandırırdı) insanlıqdan kənar davranışları bizans imperatorlarını da məyus etdi.

Papa II İohan Pavel (1978–2005) katolik kilsəsinin keçmiş günahlarına — inkvizisiya və xaç yürüşləri zamanı din adına edilmiş işkəncələr və cinayətlərə — görə üzr istədi: «Biz bağışladıq və siz də bağışlayın istəyirik.»

Müqayisə cədvəlləri

Rekonkista (Pireney yarımadasında)

Katolik kilsəsinin Avropada müsəlmanlara qarşı xaç yürüşü: Pireney yarımadasında VIII əsrdən Cordoba emirliyi/xəlifəti Avropanın ən inkişaf etmiş mədəni və iqtisadi ərazisi idi; müsəlmanlarla yanaşı xristianlar və yəhudilər sərbəst yaşayırdı. Cordoba elm, mədəniyyət və ticarət mərkəzi idi — universitetlər, mədrəsələr, kitabxanalar; Avropalılar burada müsəlman alimlərindən (cəbr, astronomiya) öyrənirdi; Avropada bu gün istifadə olunan rəqəmlərin tanışlığı Cordobada başladı; gecələr küçələri işıqlandırıldı; İtaliya, Bizans, Abbasilər və Şimali Afrika ilə ticarət gəmiləri əlaqəsi saxlanıldı. Al-Qasr (Sevillədə) və Alhambra (Granadada) sarayları bu günə qədər qalır.

Rekonkista — Pireney yarımadasında ərəb hakimiyyətində olan ərazilərin xaçlıların geri alması.

Papalar müsəlmanları və yəhudiləri İspaniyadan çıxarmaq üçün xaç yürüşü çağırışı etdilər; rekonkista hərəkatını «xaç yürüşü» elan etdilər.

XI əsrin əvvəlində daxili münaqişələr Cordoba xəlifətinin bir neçə müstəqil emirliyə parçalanmasına səbəb oldu; rekonkista hərəkatı başladı. Xaçlılar müsəlman emirliklərini tutub Araqon, Kastiliya, Navarra və Portuqaliya krallıqlarını yaratdılar.

1479-cu ildə Araqon və Kastiliya krallıqları birləşərək birləşmiş İspaniya krallığı yarandı. Navarra İspaniya və Fransa krallıqları arasında bölüşdürüldü. XIV əsrdə yalnız Granada emirliyi müsəlman hakimiyyətində qaldı. 1492-ci ildə İspaniya Granadayı tutdu; bütün Pireney yarımadası (Portuqaliya istisna) İspaniyanın əlində oldu. Müsəlmanlar və yəhudilər xristianlığı qəbul etməyə və ya ölkədən çıxmağa məcbur edildilər; çoxları Şimali Afrikaya köçdü; məscidlər kilsəyə çevrildi.

Rekonkista gedişində Pireney yarımadasında yaranan krallıqlar: Araqon, Kastiliya, Navarra, Portuqaliya — Araqon və Kastiliyanın birləşməsi nəticəsində İspaniya krallığı; Navarra İspaniya və Fransa arasında bölüşdürüldü.

Səlib və rekonkista hərəkatı üçün oxşar cəhətlər:

1. XI əsrdə Roma papasının təşəbbüsü ilə başladı;
2. Avropa xristian cəngavərləri tərəfindən keçirildi;
3. müsəlmanlar və yəhudilərə qarşı qırğınlar;
4. xaçlı dövlətləri yaradıldı;
5. rekonkistadan fərqli olaraq xaç yürüşləri uğursuz bitdi, rekonkista isə qalib gəldi;
6. xaçlılara qarşı mübarizə aparanlar: S. Ayyubi və I Bayazid.

Qüds və İspaniya krallıqları: xaçlılar tərəfindən yaradılmış xristian dövlətləri; müsəlman dövlətlərinə qarşı mübarizə.

İspaniya və Portuqaliya krallıqları: rekonkista zamanı Pireney yarımadasında formalaşdı; ilk kolonial dövlətlərdən biri.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 1054 — katolik/pravoslav parçalanması; xaç yürüşləri ilə qarışdırma.
• 1095 Klermon — II Urban; 1096 birinci yürüş (kəndlilər → səlcuq məğlubiyyəti; cəngavərlər → Qüds 1099).
• 1187 Hittin — Səlahəddin; Qüds krallığının süqutu; III yürüş uğursuz.
• 1204 IV yürüş — Konstantinopol, Latın imperiyası; Qüds deyil, Misir planı.
• Rekonkista ≠ Şərq xaç yürüşü — rekonkista qalib, Şərq xaç yürüşləri uğursuz.
• 1492 Granada — rekonkistanın tamamlanması; 1479 İspaniya krallığının birləşməsi.

DİM qeydləri

• 1054 / 1095 / 1204 — parçalanma, I xaç, IV xaç (Konstantinopol) ardıcıllığı.
• Səlib yürüşlərinin səbəbləri və nəticələri — iqtisadi (Aralıq dənizi ticarəti, coğrafi kəşflər) və Şərq üçün ağır nəticələr.
• S. Ayyubi — Hittin 1187 — klassik sual.
• Rekonkista krallıqları: Araqon, Kastiliya, Navarra, Portuqaliya → 1479 İspaniya.
• Inkvizisiya, indulgensiya, missionerlik — kilsə institutları.