XI-XVI əsrlər türk və Şərq xalqlarının mədəniyyəti

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 86–88 / kitab səh. 172–176 / §23

Klassik feodalizm dövründə (XI–XV əsrlər) Şərq elminin və mədəniyyətinin yüksək nailiyyətləri əsasən İslam intibahı ilə bağlanır. Türk xalqları öz mədəni irsini bu dövrdə daha da zənginləşdirdi.

Təhsil və elm

«Nizamiyyə» ali mədrəsəsi — 1060-cı illərdə Bağdadda Böyük Səlcuq sultanı Alp Arslanın sifarişi ilə vəziri Nizamülmülk tərəfindən açılmışdır; Müsəlman Şərqinin və dünyanın ilk universitetlərindən sayılır. Dərs dedikləri: din, hüquq, filologiya, riyaziyyat, astronomiya. Böyük Azərbaycan alimi Xətib Təbrizi 40 il burada dərs deyib; Ömər Xəyyam tələbə olmuşdu.

XIV əsrin əvvəlində Təbrizdə azərbaycanlı alim Fəzliullah Rəşidəddinin saldığı Rəşidiyyə mədrəsəsi Müsəlman Şərqinin ikinci ali təhsil mərkəzi idi; tibb əsərləri ilə məşhur idi. XV əsrdə Teymuri Uluqbəy mədrəsə tikilişinə xüsusi diqqət yetirdi.

Görkəmli alimlər

Ömər Xəyyam — şair, riyaziyyatçı, astronom, filosof; İsfahan rəsədxanasına rəhbərlik etdi. Səlcuq sultanı Məlikşahın şərəfinə «Cəlali təqvim» — Günəş ətrafında Yer fırlanması ideyası, Qreqorian təqvimdən dəqiq hesablamalar; «Məlikşah cədvəli» — 100-dən çox ulduz adlandırılıb (qismən saxlanılıb).

Mahmud Kaşğari — astronom; bürclərin türk dilində adları (siçan, öküz, bəbir, dovşan, timsah, ilan, at, qoyun, meymun, toyuq, it, donuz). 1077-ci ildə «Divani lüğat-it-türk» («Türk dillərinin divanı») — türk xalqlarının yaşayış yerlərinin ilk xəritəsi (mərkəz — Balasaqun); xalq şeirləri, atalar, məsəllər.

Uluqbəy — dövlət xadimi, astronom, memar; Səmərqənd rəsədxanası (55 m hündürlük); Ay və Günəşin orbitlərini müəyyən etdi; Ayda krater onun adını daşıyır.

Coğrafiya: klassik feodalizmdə çin dənizçiləri Hindistandan Afrikaya qədər ölkələri araşdırıb əsərlər yazmışdı. Hindistanda məşhur mədrəsələr Dehli və Aqrada; osmanlı fəthləri coğrafiya biliklərini genişləndirdi; Ədirnə və Təbrizdə darüşşəfa (xəstəxana) açıldı. Çində ilk «Farmakologiya» kitabı; XIII–XIV əsrlərdə Çində barıt və metal top ixtira edildi.

Ədəbiyyat

Kaşğarinin «Divanı» türk dillərinin zənginliyini, xalq şehrini, ataları əks etdirir. Klassik dövr şair və alimləri: Mövlanə Cəlaləddin Rumi, Yunis Əmrə, Nəsimi, Nəvai, Füzuli. Şifahi xalq ədəbiyyatı inkişaf etdi; Xoca (Molla) Nəsrəddin xalq müdrikliyinin parlaq nümunəsidir — onunla bağlı lətifələr Azərbaycanda da genişdir. Çin ədəbiyyatında əsas mövzular xarici işğalçılara qarşı mübarizə və xalq həyatının təsviri idi.

Memarlıq və incəsənət

Türk-müsəlman orta əsr memarlığı özünəməxsus üslub və möhtəşəmliklə seçilir: saray, karvansara, məscid, mədrəsə, türbə, günəbaxan. Səmərqənd, İstanbul, Təbriz memarlıq inkişafında ön plandadır. Teymur və varisləri Səmərqənddə möhtəşəm abidələr tikdirdilər.

Hindistanda: XII əsrdə Dehlidə Quvvatul-İslam məscidi; XIII əsrin əvvəlində Qütbəddin Aybək Qütb minar (73 m, qırmızı qumdaşı və mərmər, dörd pilləli «Qələbə qülləsi»).

• Gur-Əmir türbəsi — Teymurun məzar üstü; Səmərqənd memarlığının şah əsəri
• Şahi-Zinda — Teymur dövrü ansambl
• Səmərqənd rəsədxanası — Uluqbəy

XV əsrdə İstanbulda: Çinili köşk, Topqapı sarayı, Fənərbaxça sarayı.

Çin memarlığı: çoxmərtəbəli pagodalar; musiqi notlarının ilk istifadəsi; çini qablar (porcelain).

XVI əsr türk mədəniyyəti

Mədəni nailiyyətlər dövlətlərin sosial-iqtisadi inkişafı ilə birbaşa bağlı idi; kapitalist istehsal münasibətləri mədəniyyətə təsir etdi. Sultan I Süleyman (Qanuni) dövründə təhsil mərkəzləri xeyli artdı. Mədrəsələr əsas təhsil müəssisəsi olaraq qaldı; dini və dünyəvi elmlər birlikdə öyrədilirdi.

Piri Rəis — admiral və coğraf; 1513 dünya xəritəsini I Səlimə təqdim etdi (Amerika qitəsinin göstərilməsi türk dənizçilərinin ondan xəbərdar olduğunu sübut edir); «Bəhriyyə» dəniz atlasını I Süleymana verdi.

Katib Çələbi — tarix, hüquq, coğrafiya, maliyyə əsərləri; «Cahannüma» ilə tanınır.

Evliya Çələbi — osmanlı və dünya tarixi-mədəniyyəti üçün mühüm mənbə; Azərbaycana, şəhərlərə, xüsusilə Təbrizə dair məlumat verir.

Sinan xoca (XVI əsr): Şahzadə, Süleymaniyyə, Səlimiyyə məscidləri. Səlimiyyə (Ədirnə, 1568–1575, 90 yaşında) — «ustalıq əsərim»; 2011 — UNESCO Dünya irsi.

Böyük Moğol Hindistanında Əkbər şah dövrü sürətli inkişaf — «Əkbər əsri» adlandırılır.

Tipik səhvlər

• Nizamiyyə — 1060-cı illər Bağdad, Nizamülmülk, Alp Arslan; Xəyyam tələbə, Xətib Təbrizi müəllim.
• 1077 Kaşğari «Divanı» — türk xəritəsi, Balasaqun mərkəz.
• Uluqbəy — Səmərqənd rəsədxanası; Ay krateri.
• Qütb minar — Aybək, 73 m; Quvvatul-İslam — XII əsr Dehli.
• Piri Rəis 1513 xəritəsi; Sinan — Səlimiyyə Ədirnədə.

DİM qeydləri

• İslam intibahı / klassik feodalizm — XI–XV əsrlər konteksti.
• Nizamiyyə, Rəşidiyyə, Uluqbəy mədrəsələri — təhsil ardıcıllığı.
• Xəyyam — Cəlali təqvim; Kaşğari — Divan; Uluqbəy — rəsədxana — elm sualları.
• Vahid ölçü-çəki: Məlikşah, Qazan xan, Əkbər şah — müqayisə cədvəllərində.