Teymurilər dövləti

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 83–85 / kitab səh. 165–171 / §22

Yaradıcı: Əmir Teymur · Mövcudluq: 1370–1507 · Paytaxtlar: Səmərqənd, Hərat · Ərazi: Qobi səhralarından Balkan yarımadasına qədər.

Çağatay ulusu (1227–1370)

Çingiz xanın vəsiyyətnaməsinə görə yaranmış monqol uluslarından biri; Mərkəzi Asiya, Xarəzm və Mavəraünnəhr əhatə edirdi. Böyük Monqol imperiyasının parçalanmasından sonra müstəqil fəaliyyət göstərdi. Digər uluslardan fərqli olaraq geniş fəthlər etmədi, gücü daxili mübarizəyə sərf olundu. XIV əsrin ortalarında Moğulistan və Mavəraünnəhr olmaqla parçalandı; qarşılıqlı mübarizələr Teymurun hərbi-siyasi təcrübəsinin formalaşmasında mühüm rol oynadı.

Teymur (türk dilində «dəmir») 1336-cı ildə Turkistanın Kəş vilayətində (müasir Şahrisabz) anadan olmuşdu. Barlas tayfasına mənsub türkləşmiş monqol idi; atası Taraqay vilayət hakimi idi. Gənclikdə türk-monqol hərbi sənətini mənimsədi; bir döyüşdə yaralanıb axsaq qaldığından «Teymurləng» adlandırıldı.

Gənclikdə Səmərqənd-Bəlx hakimi Əmir Qazanın xidmətinə girdi, böyük xidmətlər göstərdi. Qazanın ölümündən sonra hakimiyyət oğlu Əmir Hüseynə keçdi; Teymur Hüseynin bacısı ilə evlənib ittifaq qurdu.

1365 — «Palçıq döyüşü»: Teymur və Hüseynin birləşmiş qüvvələri Çağatay hökmdarı Tuğluq Teymurun ordusuna Tashkent yaxınlığında məğlub oldular. Eyni dövrdə Sərbədarilər üsyanı (1365–1366) — «başını darağacına qoyanlar» — sənətkarların monqol hakimiyyətinə qarşı azadlıq hərəkatı; Səmərqənddən monqollar qovuldu, lakin 1366-cı ildə Hüseyn və Teymur tərəfindən yatdırıldı.

Teymurilər dövlətinin yaranması (1370)

Üsyanın yatdırılmasından sonra Hüseyn və Teymur hakimiyyət uğrunda mübarizə apardı; Teymur qalib gəldi. 1370-ci ildə Çingiz xan nəslindən olmadığından «xan» titulunu götürə bilmədi, «Əmir» adlandı, dövlətinə «Turan» dedi.

Qanun kitabından: «Düşünübdür ki, əgər Allah birdirsə… yer üzünə sahiblik edən insan da bir olmalıdır!» 200 illik monqol hakimiyyətində Böyük Yasa qüvvədə idi; Teymur hərbi-inzibati islahatlar keçirdi, «Dəmir adam» adlandırıldı. Qızıl Orda və İlhanlı zəifləməsi Teymurid genişlənməsi üçün şərait yaratdı.

Əmir Teymurun hərbi yürüşləri (1370–1405)

Məqsəd: mərkəzləşdirilmiş güclü dövlət, feodal parçalanmanın sonu.

• 1370-ci illər — Mərkəzi Asiya tabe edildi; əsrin sonunda Xarəzm tam birləşdirildi.
• 1385–1388 — «Üçillik» yürüşü: İran, Ərəb İraqı, Cənubi Qafqaz; Hələb və Dəməşq tutuldu.
• 1395 — Terek döyüşü: Qızıl Orda xanı Toqtamyşa (əvvəl taxta kömək etmişdi) qarsı qalib gəldi; Saray-Berke dağıdıldı; Qızıl Orda zəiflədi, Moskva knyazlığının yüksəlişinə zəmin yaratdı.
• 1398 — Hindistan yürüşü: Dehli sultanlığı zəif idi, talan edildi, vassal vəziyyətə salındı.
• 1402 — Ankara döyüşü: Osmanlı I İldırım Bəyazid məğlub edildi, əsir düşdü; Hindistandan gətirilən filər döyüşdə istifadə olundu. Konstantinopolun düşməsi gecikdi; Avropa osmanlı fəthlərindən xilas oldu.

1405 — Çin yürüşünə hazırlıq zamanı Səmərqənddə vəfat etdi. Dövlətin sərhədləri: şərqdə Qobi və Çin, qərbdə Anadolu və Aralıq dənizi, cənubda Hindistan və Fars körfəzi, şimalda Qafqaz dağları.

Daxili siyasət

Müharibədə amansız olsa da, iqtisadi məqsədlər güdürdü: fəth edilmiş torpaqlardan bacarıqlı sənətkarları ölkəsinə gətirdi; Asiyadan Avropaya karvan yollarını nəzarətdə saxladı; Səmərqəndi Avropa-Asiya ticarətinin mərkəzinə çevirmək istədi. Böyük ipək yolu canlandı; ruhani müsəlmanlar daxili siyasətdə istifadə olundu. «Teymurun qanunları» — «dünya qılıncla alınır, ancaq ədalətlə idarə olunmalıdır» prinsipi; dövlət uluslara bölünüb valilər tərəfindən idarə olunurdu. Səmərqənd elm-sənət mərkəzinə çevrildi — «Teymuri intibahı» başladı.

Varislər

Şahrux (1409–1447): Ölümündən sonra hakimiyyət mübarizəsində qalib; paytaxtı Səmərqənddən Hərata köçürdü; 1436–1447 Qara Qoyunluları tabe etdi; Osmanlı və Qızıl Orda ilə normal münasibətlər; Çinlə ticarət genişləndi. Teymuri intibahının zirvəsi; fəthdən çox sülh, elm və tikinti.

Uluqbəy (1447–1449): Məşhur astronom hökmdar; mədrəsələr, Səmərqənd rəsədxanası; zəif siyasi bacarıq səbəbindən tez hakimiyyətdən düşdü. Şeybanilər Səmərqənd-Buxaranı tutdu; Teymurilər əsasən Xorasana sıxıldı.

Əbu Səid (1451–1469): Qara Qoyunlu Cahan şahla münasibət; Azərbaycana yürüşdə Ağqoyunlu Uzun Həsən tərəfindən Muğan düzündə məğlub edilib öldürüldü.

Hüseyn Bayqara (1470–1505): Son güclü Teymuri hökmdar; itirilmiş torpaqları bərpa etdi. Ölümündən sonra daxili mübarizə; İranda oğuzların siyasi dirçəlişi, Mərkəzi Asiyada Şeybanilər Teymuriləri son böhrana saldı.

1507 — Şeybani xan Səfəvilərin himayəsindəki son Teymuri hökmdarı devirdi; Xorasan və Hərat tutuldu; Teymurilər dövləti süqut etdi. Hüseyn Bayqaranın oğullarının Səfəvi I Şah İsmailə sığınması Şeybani-Səfəvi müharibəsinə (1510) zəmin yaratdı.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Dövlət 1370 — Əmir Teymur; «xan» deyil, «amir»; ad Turan.
• 1402 Ankara — Bəyazid əsir; Avropa fəthləri dayandı; filər istifadə olunub.
• 1405 — Çin yürüşü yolunda Səmərqənddə öldü.
• Şahrux paytaxtı Hərata köçürdü; Uluqbəy — astronom.
• 1507 Şeybani xan — son süqut; 1510 Səfəvi-Şeybani müharibəsinin səbəbi.

DİM qeydləri

• Teymur — Çingiz müqayisəsi: M. Asiya, Qafqaz, Azərbaycan, ulus, qanun toplusu.
• 1402 Ankara — osmanlı irəliləyişinin dayandırılması cədvəlində.
• Teymuri intibahı — Şahrux, Uluqbəy; Səmərqənd, Hərat.
• Sərbədarilər (1365–1366) — sənətkar üsyanı, Səmərqənd.