Osmanlı dövləti

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 77–82 / kitab səh. 154–164 / §21

Malazgird döyüşündən sonra oğuzların Anadoluya köçməsi sürətləndi. Böyük Səlcuq sultanlığı parçalananda onun yerində Rum (Anadolu) Səlcuq sultanlığı (1077–1308) yaranmışdı. XIII əsrin I yarısında Çingiz xanın yürüşləri zamanı monqol təzyiqi ilə Mərkəzi Asiya və Azərbaycandan bir çox oğuz Anadoluya köçdü. Rum sultanlığı yarandığı gündən Bizansa qarşı uğurlu mübarizə aparmış, lakin elxani Qazan xanın yürüşü nəticəsində xeyli zəifləmişdi.

Ərtoğrul bəy və Osman Qazi

Anadolu oğuz tayfalarından Qayılara Süleyman şah (1167–1227) rəhbərlik edirdi. Vefatından sonra oğlu Ərtoğrul bəy (1230–1281) başçılıq etdi; Anadolu sultanlığı ilə əlaqə yaratdı. Rum sultanı qayıları Bizansla sərhəd ərazilərdə — Domaniç dağı, Söyüd qışlağı — yerləşdirdi.

Süleyman şah 50 min türkmənlə Ərzurumdan Rum vilayətinə gəlmiş, Fərat çayını keçərkən boğularaq Caber qalası yaxınlığında — indi «Türk məzarı» — dəfn olunmuşdu. Dörd oğlu qalmışdı: Sunqurtəkin, Gündoğdu, Ərtoğrul, Dündar. Ərtoğrul Ankara ətrafında (Qaracadağ) yaylaq-qışlaq aldı.

Ərtoğrulun ölümündən sonra oğlu Osman Qazi qayılara rəhbərlik etdi. Bizans feodalları qayıları torpaqlardan qovmaq istəsə də, Rum sultanı Osman Qaziyə tekfurların (bizans valilərinin) qalalarını fəth etməyə icazə verdi. Osman Qaracahisar və digər qalaları tutdu; uğurlarına görə mükafatlandırıldı. Qoyunhisarda tekfurlarla döyüşdə qalib gəldi. III Əlaəddin Keyqubad Osmanın qalalarını fəth etməsi üçün silah verdi: «Səndə xoşbəxtlik əlamətləri çoxdur… Mənim duam Allahın yardımı ilə sənin yanındadır».

Osmanlı dövlətinin yaranması (1302)

Elxani Qazan xanın yürüşləri Rum sultanlığını zəiflətdi. 1302-ci ildə Osman Qazi müstəqil oldu — sübut: həmin il fəth etdiyi qalaların məscidlərində cümə xütbəsində adının çəkilməsi. Mərkəz əvvəl Söyüd, sonra Bursa (1326), Ədirnə (1362), İstanbul (1453).

Osman Qazi (1302–1326)

Sənətkarlar və xristian əhaliyə münasibəti nüfuzunu artırdı. Bizans feodalları birləşsə də, osmanlılar qalib gəldi. Bursa mühasirəsi zamanı vəfat etdi; oğlu Orxan Qazi taxta çıxdı.

Orxan Qazi (1326–1362)

12 illik mühasirədən sonra Bursa tutuldu; Osman Qazi atasına görə Bursa divarlarının qabağında dəfn edildi. Qeyd: mühasirədə Azərbaycandan Xoy şəhərindən Geyikli (Marallı) Baba izləyiciləri ilə osmanlılara kömək etmişdi. Paytaxt Söyüddən Bursaya köçürüldü. Dövlət paşalıq və sancaqlara bölündü; yeni sikkələr zarb olundu. Maltəpə döyüşü (1329) — osmanlı oxçuları qələbəni müəyyən etdi. 1354 — Gelibolu qalası tutuldu — Balkanlara hücum üçün strateji baza. Bizansı Anadolu torpaqlarından qovdu; ərazi Qara dəniz, Konstantinopol və Egey dənizinə qədər genişləndi; İzmit ilk osmanlı donanma mərkəzi oldu. Orxan ilk dəfə xütbədə ad çəkdirən və gümüş sikkə (axça) zarb etdirən hökmdar idi.

I Murad (1362–1389)

Osmanlı hökmdarları arasında ilk rəsmi «sultan» titulunu qəbul etdi. Paytaxt Ədirnəyə köçürüldü. 1371 — Çirmən döyüşü: 70 min nəfərlik serb ordusu məğlub; Serbiya asılı oldu. 1389 — Kosovo döyüşü: serblər yenidən məğlub, lakin I Murad döyüşdən sonra meyitlər arasında gizlənmiş serb əsgəri tərəfindən öldürüldü. Serbiya və Bolqarıstan asılılığı qəbul etdi.

I İldırım Bəyazid (1389–1402)

1396 — Niqbolu: Avropa səlibçilərinin birləşmiş qüvvələri məğlub; Bolqarıstan tam tabe edildi. Konstantinopolu tutmaq və blokada altında saxlamaq əsas məqsəd idi. 1402 — Ankara döyüşü: Əmir Teymur tərəfindən məğlub edildi, əsir düşdü. Osmanlı xeyli zəiflədi, Avropa fəthləri dayandı; Konstantinopolun düşməsi 51 il gecikdi; Papa kilsə zənglərini üç gün çaldırdı.

II Mehmet — Fateh (1451–1481)

1453, 29 may — Konstantinopol («Qızıl körpü», «İkinci Roma») tutuldu; Bizans imperiyası süqut etdi; şəhər İstanbul adlandırıldı, paytaxt elan edildi; osmanlı dünya qüdrətlərindən biri oldu; «Fateh» adı aldı; Aya Sofiya məscidə çevrildi. 1461 — Trabzon fəth edildi. 1476 — «Qanunnamə» — vəzifəlilər, torpaq formaları, məhkəmə, sinif hüquqları. Venesiya ilə müharibə apardı.

II Bəyazid — Vəli (1481–1512)

Həyatı boyu «Vəli» adlandırıldı. İspaniyadan qovulan yəhudilərə sığınacaq verdi. Ağqoyunlu Yaqub padşah, Səfəvi I Şah İsmail və Misir məmlükləri ilə yaxşı münasibətlər; Venesiyaya qələbələr. 1512 — oğlu Səlim tərəfindən taxtdan imtina etdirildi.

I Səlim — Yavuz (1512–1520)

1514 — Çaldıran: Səfəviləri məğlub edib Təbrizi tutdu, qızılbaş əks-hücum təhlükəsi səbəbindən geri çəkildi. Məmlük sultanlığına son qoyub Misiri tabe etdi (1517); özünü «İslam dünyasının xəlifəsi» elan etdi; müqəddəs relikviyalar İstanbula gətirildi.

I Süleyman — Qanuni (1520–1566)

«Möhtəşəm» və «Qanuni»; «Möhtəşəm yüz il». 1521 — Belqrad; 1526 — Mohaç; 1529 — Vyana birinci mühasirəsi (uğursuz); 1533 — Avstriya ilə sülh; 1534–1535 — Təbriz tutuldu, Həmadan yaxınlığında ağır məğlubiyyət; 1535 — Fransa ilə Habsburqlara qarşı ittifaq; 1566 — Zigetvar mühasirəsində vəfat etdi.

1566–1574 II Səlim: Kipr fəthi; 1571 — Portuqaliyaya qarşı İndoneziyaya donanma. III Murad (1574–1595): Səfəvi-Osman müharibəsi; 1590 — I İstanbul (Amasya) müqaviləsi. I Əhməd (1603–1617): 1612 — II İstanbul (Serab) müqaviləsi. II Osman (1618–1622): 1618 Marand müqaviləsi. IV Murad (1623–1640): 1635 Yerevan, 1638 Bağdad; 1639 Qəsri-Şirin.

İdarəetmə, cəmiyyət, torpaq

• Sultan — I-ci şəxs; bütün hakimiyyət; I Murad ilk «sultan»; XVI əsrin 20-ci illərindən xəlifə
• Baş vəzir — II-ci şəxs; vilayət idarəetməsi, vergi; sultanın möhürü
• Divan — Ali məsləhət şurası
• Dəftərdar — Maliyyə

Cəmiyyət: idarə edənlər (ordu-idarə) və idarə olunanlar (rəiyyət). Ordu: süvari və yeniçəri (yetim uşaqlar, xüsusi məktəblərdə hazırlanır). Torpaq əsasən dövlətə məxsus: timar (kiçik rütbəli əsgər, məmur) və ziyamət (XIV əsrin sonundan — hərbi rəhbər, böyük rütbəli məmur; timardan geniş).

Paytaxtlar

Tipik səhvlər

• Müstəqillik 1302 — Osman Qazi; sübut: xütbədə ad.
• İlk «sultan» — I Murad; paytaxt ardıcıllığı: Söyüd → Bursa → Ədirnə → İstanbul.
• 1402 Ankara — Teymur; Bəyazid əsir; Konstantinopol 51 il gecikdi.
• 1453 Fateh — II Mehmet, 29 may; 1517 — I Səlim xəlifə.
• 1354 Gelibolu — Balkan hücumunun açarı; 1529 Vyana — uğursuz mühasirə.

DİM qeydləri

• Osman → Orxan → Murad → Bəyazid → Mehmet → Süleyman — əsas xronologiya.
• Timar, ziyamət, yeniçəri, rəiyyət — osmanlı sistemi.
• Ankara (1402) və Malatya (1473) — osmanlı məğlubiyyətləri müqayisə suallarında.
• Qanunnamə (1476) — II Mehmet; I Səlim xəlifə (1517).