Dehli sultanlığı. Böyük Moğol dövləti

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 73–76 / kitab səh. 145–153 / §20

IV əsrdən şimali Hindistan (müasir Pakistan və yaxın ərazilər) türklər üçün cəlbedici region olmuşdu. VI əsrin əvvəlində ağ hun hökmdarı Mihiraqul xan, XI əsrin I yarısında qəznəli Sultan Mahmud şimal-qərbi Hindistanı fəth etmiş, nəticədə: (1) etnik tərkib dəyişmiş, türklər üstünlük qazanmış; (2) Dehli sultanlığı və Böyük Moğol (Böyük Moğul) imperiyasının yaranması üçün şərait yaranmış; (3) ümumilikdə Hindistanın böyük hissəsi, xüsusilə şimal VI əsrdən XIX əsrin ortalarına qədər türklərin hakimiyyəti altında olmuşdur.

Dehli sultanlığının yaranması (1206–1526)

XII əsrin sonunda qur (qurlu) sülaləsi — türk sülaləsi — şimali Hindistanda qəznəvilərin hakimiyyətini davam etdirdi. Qəznəvilər kimi: islamın yayılmasına diqqət yetirdilər; orduda həmvətən türklərə üstünlük verdilər; qul bazarlarından alınan döyüşçülər — məmlüklər (gulamlar) — hərbi təlimdən sonra orduda xidmət edirdi.

Belə məmlüklərdən biri qıpçaq türkü Qütbəddin Aybək idi. Son qur hökmdarı Məhəmməd hind tərəfindən öldürüldükdən sonra Qütbəddin hakimiyyətə gəldi. 1206-cı ildə Dehli sultanlığını (1206–1526) yaratdı. Sultanlıq Hindistan sultanlığı adlandırılırdı; paytaxtlar: əvvəl Dehli, sonra Diaqir.

Məmlüklər sülaləsi (1206–1290)

Qütbəddin Aybək (1206–1210): Şimali Hindistanı tabe etdi; türk sayını artırmaq və türk dilini dominant etmək üçün çalışdı; saray tarixçilərinə türk tarixi, adət-ənənələri haqqında ilk əsərlər yazdırdı; islamın yayılmasına diqqət yetirdi; Qütb minar tikdirildi. Cəsur və ədalətli, ərəb və fars dillərini bilən hökmdar idi. 1210-cu ildə çovqan (polo) oynayarkən vəfat etdi.

Şəmsəddin Eltutmuş (1211–1236): Şimali Hindistanda mövqelərini möhkəmləndirdi; monqol işğalını geri oturtdu; monqollarla vuruşan Xarəzmşah Cəlaləddinə sığınacaq verdi; monqol işğalından qaçan türk tayfalarını qəbul edərək şimali Hindistanda türk mədəniyyət həyatının davamını təmin etdi; şərq torpaqlarını genişləndirdi. İqta sistemi, nizami ordu, öz adına sikkə zarb etdi. Abbasi xəlifəsi onu «Hindistan sultanı» elan etdi — müstəqil sultanlığın qanuni əsasını möhkəmləndirdi. Qızı Raziyyəni varis elan etdi.

Raziyyə sultan (1236–1240): türk-islam aləmində ilk qadın hökmdarlardan biri; hakimiyyəti dövründə daxili mübarizə artdı.

Qiyasəddin Balaban (1266–1287): hərbi dəstəklə hakimiyyətə gəldi; daxili mübarizəni yatdırdı; üsyançı hind feodallarını və ölkəyə daxil olan monqolları məğlub etdi.

Xələclər sülaləsi (1290–1320)

Əlaəddin Xələc (1296–1316): monqol işğallarını geri oturdu, monqol təhlükəsini tam aradan qaldırdı; hərbi əməliyyatlarla Cənubi Hindistanı fəth etdi. Vergi sistemini tənzimlədi; zamindar feodallarının torpaqlarını müsadirə etdi; torpaq əvəzinə əsgərlərə pulla maaş ödəməyə başladı (Nadir şahda da bu praktika var idi); müsadirə torpaqları kəndlilərə icarəyə verərək kənd təsərrüfatını artırdı. Xələclər ağ hunların nəslindən sayılır; Türkiyə, Azərbaycan (Təbriz, Mərəgə), İran, Əfqanıstan, Pakistan və Hindistanda yaşayırdılar.

Zəifləmə və süqut

XIV əsrin sonlarında daxili mübarizə və hind üsyanları sultanlığı zəiflətdi. 1398-ci ildə Əmir Teymur Dehli sultanlığına hücum etdi; Dehli və digər ərazilər talan edildi; iqtisadi böhran dərinləşdi; bəzi torpaqlar müstəqil oldu. XV əsrin ortalarında Lodi sülaləsi (əfgan mənşəli) hakimiyyətə gəldi.

İbrahim Lodi (XVI əsrin əvvəli): feodal parçalanma davam edirdi; mərkəzi hakimiyyətə qarşı feodal və ayanlara mübarizə apardı; narazı feodallar Zahirəddin Baburdan (Qabil hökmdarı) kömək istədi.

1526 — Panipat döyüşü: Babur İbrahim Ludinin ordusunu məğlub etdi; Dehli sultanlığı süqut etdi; Böyük Moğol (Moğul) imperiyası (1526–1857) yaradıldı.

Dehli sultanlığının idarəetməsi və torpaq mülkiyyəti

Feodal monarxiya idi. Müsəlmanlar «dövlət xalqı», hindular «himayəyə götürülmüş xalq» sayılırdı. Bəzi hind rajaları daxili idarəetmə müstəqilliyini saxladı. Vilayət və dairə idarəetməsi; müsəlman işləri qazilar, hindular icma qaydaları ilə həll olunurdu. Sənətkar emalatxanaları karxana adlanırdı.

Böyük Moğol (Moğul) imperiyası

1526 Panipat — Babur (Teymur nəslindən) qalib; birinci paytaxt Aqra. Mərkəzləşdirilmiş feodal monarxiya; imperator sınırsız hakimiyyətə malik idi; bütün fəth edilmiş torpaqlar dövlət torpaq fonduna daxil edildi.

Babur şah (1526–1530)

Şimali Hindistanın əsas hissəsini tabe etdi; bir neçə hind hökmdarını məğlub edərək hakimiyyətini möhkəmləndirdi. Dehli sultanlarından fərqli olaraq islamı zorla yaytmadı, cizyəni ləğv etdi; hindular yüksək dövlət vəzifələrində xidmət edə bilirdi. «Baburnamə» — əhəmiyyətli tarixi yaddaş — yazdı.

Əkbər şah (1556–1605) — «altın dövr»

Dövlətin ən güclü dövrü. Daxili siyasət: din tolerantlığı; hind-müsəlman hüquq bərabərliyi; vahid qanunlar; vahid çəki və ölçü sistemi. Vergi: məhsulun 1/3-ü; mərkəzi vilayətlərdə kəndlilər pulla vergi ödəyirdi — bazar münasibətləri inkişaf etdi. Vergi yığımı cagirdarlara həvalə olundu; hər cagirdar muzdlu qoşun və müharibə fili saxlamalı idi.

Xarici siyasət: Qucarat, Benqaliya, Kəşmir tutuldu; Şimali və Mərkəzi Hindistan, Əfqanıstanın bir hissəsi tabe edildi; Osmanlı, Səfəvi, Özbək və Portuqaliya ilə yaxşı münasibətlər qurdu. «Əkbərnamə» yazıldı. Dini siyasətdə müctəhid titulu götürdü.

Əkbərin varisləri bütün Hindistanı tabe etsə də, cagirdarların torpaqları irsi mülkə çevirməsi və mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi XVIII əsrin əvvəlindən dağılmanın başlanmasına səbəb oldu.

Böyük Moğol torpaq mülkiyyəti

Yadda saxla: Dehli sultanlığında zamindar — hərbi xidmətə görə torpaq alan türk feodalı; Moğol dövlətində zamindarlıq — tabe hind knyazlarının torpağı.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Dehli sultanlığını 1206-cı ildə Qütbəddin Aybək yaratdı; 1526 Panipat — Babur, süqut.
• Zamindar (Dehli) ≠ zamindarlıq (Moğol) — fərqli mənalar.
• Raziyyə sultan — türk-islam aləmində ilk qadın hökmdarlardan.
• Eltutmuş — monqollara qarşı; Cəlaləddinə sığınacaq; xəlifədən «Hindistan sultanı» adı.
• Moğol şahları cizyə almırdı, islamı zorla yaytmadı.

DİM qeydləri

• 1206–1526 Dehli / 1526–1857 Moğol — tarix aralıqları.
• İqta, cagir, soyurqal, xalisə — torpaq formaları müqayisəsi.
• Əlaəddin Xələc və Əkbər şah — islahat, vergi, ərazi genişlənməsi.
• I Məlikşah və Əkbər şah — vahid ölçü-çəki, vergi islahatı oxşarlığı.