Böyük Monqol dövləti. Qızıl Orda dövləti

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 69–72 / kitab səh. 137–144 / §19

Böyük Monqol dövləti — Çingiz xan tərəfindən yaradılmış, 1206–XIV əsrin əvvəllərinə qədər mövcud olmuş dövlət. Paytaxtlar: Qaraqorum, Pekin (Beijing).

Şərq xalqları onları «moğul», Avropa xalqları «monqol» adlandırırdı. Onlar göytürklər tərəfindən məğlub edilmiş jujanların (rouran) nəslindən sayılırdı. Altay dağlarının qərbindəki Mərkəzi Asiya addaqlarında yaşayırdılar; əsas məşğuliyyətləri köçəri mal-qaraçılıq və ovçuluq idi.

XII–XIII əsrlərin qovşağında

XII əsrdə tayfa münasibətləri dağılmağa başladı; mal-qaraçılar arasında sosial bərabərsizlik meydana gəldi. Varlı ailələr əsas tayfalardan ayrılaraq köçməyə başladı. Ordu adlı hərbi-siyasi təşkilatlar yaranmış, onlara noyon və bahadur rəhbərlik edirdi. XII–XIII əsrlərin qovşağında monqol addaqları tayfa müharibələrinin meydanına çevrildi; otlaq uğrunda mübarizə və iqlim şəraiti köçləri sürətləndirdi. Erkən feodal münasibətlər köçmə xarakter daşıyırdı.

Temucin (Çingiz xan) 1162-ci ildə Kiyat tayfasında anadan olmuşdu. Atası Yesügay bahadur onun 12 yaşı olarkən tatarlar tərəfindən öldürülmüşdü. Səfalət və çətinliklərə baxmayaraq iradəli böyüdü, müxtəlif monqol tayfalarını birləşdirməyi bacardı.

Monqol dövlətinin yaranması

Temucin sadiq izləyicilər toplayaraq Nayman, Kerait və Merkit tayfalarını, rəqib Camuqanı məğlub etdi. 1206-cı ildə Onon çayı sahillərində qurultayda şaman Teb Tengri «Əbədi Göy Səmanın» Temucini dünya xaqanı göndərdiyini elan etdi. Temucin «Böyük xan» seçildi, Çingiz adını götürdü. Böyük Monqol imperiyası yaradıldı; birinci paytaxt Qaraqorum oldu.

Qurultay dönüş nöqtəsi idi — əvvəl müharibə aparan tayfalar birləşdi. Ordular yaradıldı; bahadur və noyonlar əmr etdiyi tayfa sayı artdıqca «xan» titulu alırdılar.

Çingiz xanın hakimiyyəti (1206–1227)

Daxili üsyanları qanunla ciddi cəzalandırdı. Güclü ordu — onluq, yüzlük, minlik və tümən (minlik) — qurdu. Onbaşı, yüzbaşı, minbaşı tayfa deyil, xidmətə görə təyin olunurdu. Hunların ənənəsinə uyğun onluq sistem — ərazi prinsipi — tətbiq edildi. Əsas zərbə qüvvəsi nizəli, yüksək mobil süvaridir. «Böyük Yasa» — hərbi-inzibati islahatları əhatə edən qanun toplusu — yaradıldı.

Böyük Yasa: yarlıq, yasaq və Çingizin təlimlərindən ibarət idi; tabe olanlara ədalət vəd edirdi; hamı ona and içməli idi. Fəth edilmiş torpaqlar xan nəslinin mülkü sayılırdı. Övladları arasında uluslar bölündü.

Hərbi strategiya: (1) dəqiq kəşfiyyat; (2) düşmənin zəif-güclü tərəflərini öyrənmək; (3) gözlənilməz zərbə.

Hərbi yürüşlər:

• 1207 — bütün monqol və bir çox türk tayfalarını birləşdirdi.
• 1211–1215 — Şimali Çini, o cümlədən Pekini tutdu.
• 1219–1221 — Xarəzmşahlar dövlətini məğlub edib Mərkəzi Asiyanı tam fəth etdi.
• 1220–1222 — Cəbhə və Subutay Xarəzmşah Cəlaləddinin arxasınca İrana və Cənubi Qafqaza gedərək gələcək işğala zəmin yaratdı.
• 1222–1223 — Dərbənd keçidindən Şimali Qafqaza daxil oldu.
• 1223 — Kalka çayı yaxınlığında rus-qıpçaq qüvvələrini məğlub etdi.

Xarəzmşah Məhəmməd açıq döyüşdən qaçaraq şəhərləri möhkəmləndirmişdi; monqollar çin texnologiyası (divar udan, daşatan və mancanaq) ilə şəhərləri asanlıqla aldı. Ordunu bölərək mərkəzlərə eyni vaxtda hücum etdilər; şəhərlər dağıdıldı. Məhəmmədin ölümündən sonra oğlu Cəlaləddin ciddi müqavimət göstərə bilmədi. İşğaldan əvvəl karvan və səyyah maskası ilə casuslar göndərilir, sonra qəfil hücum edilirdi.

Vəsiyyətnamə: imperiya dörd ulusa bölündü; böyük xan qurultayda seçilməli, digər ulus xanları ona tabe olmalı idi.

Xubilay xanın hakimiyyəti

Paytaxtı Qaraqorumdan Pekinə köçürdü. 1271-ci ildə Cənubi Çini fəth edib özünü imperator elan etdi, Yuan sülaləsini yaratdı. Pekinə köçmə mərkəzi hakimiyyətin digər uluslar üzərində nəzarətini zəiflətdi. XIV əsrin əvvəlində imperiya müstəqil dövlətlərə parçalandı; 1368-ci ildə Yuan Çində süqut etdi.

Qızıl Orda dövləti (1243–1502)

«Ordu» — monqol dilində «çadır, düşərgə» deməkdir; xanın qərargahı qızılı parçayla örtüldüyündən Qızıl Orda, həm də Cuci ulusu adlanır.

1235-ci ildə Qaraqorum qurultayında «gün batımı ölkələrinə» — qıpçaq-rus addaqlarına və Avropaya — yürüş qərarı verildi. Çingiz xanın nəvəsi Batu xan (Cucinin oğlu) rəhbərliyi altında yürüş başladı. Çingizin vəsiyyətnaməsinə görə Xarəzm, Şimali Qafqaz və qıpçaq addaqları Cuci nəslinə düşmüşdü.

Batu xan volqa bolqarlarını və rus knyazlıqlarını məğlub etdi. 1240-cı ildə Kiyevi tutub Polşaya yönəldi. 1241-ci ildə polyak-alman və macar qoşunlarını məğlub edərək Macarıstan və Çexiyaya daxil oldu. Yürüşün davamı dayandırıldı, çünki: (1) böyük xanın ölüm xəbəri; (2) qoşunun yorulması və intizamın pozulması; (3) işğal edilmiş ərazilərdə üsyanlar.

1240-cı illərdə Batu xan İdil (Volqa) sahilində Saray-Batu paytaxtını saldı; Qızıl Orda dövləti yarandı. Əvvəlcə Böyük Monqol imperiyasından asılı idi; XIII əsrin sonunda tam müstəqil oldu. Ərazisi Qərbi Sibir, Şimali Xarəzm, Volqa, Şimali Qafqaz, Krım və qıpçaq addaqlarına qədər uzanırdı. Rus knyazlıqları tabe edildi.

Özbək xan (1313–1342)

XIV əsrin I yarısında islam rəsmi dövlət dini elan edildi. Türkləşmə tamamlandı — monqol əksəriyyəti türk dilini və adət-ənənələrini mənimsədi.

Zəifləmə və dağılma

1359-cu ildən sonra Cuci nəslindən xanların hakimiyyəti bitdi; daxili mübarizə, vergilərin artması mərkəzi hakimiyyətə zərbə vurdu.

1380 — Kulikovo döyüşü: Moskva knyazlığı rəhbərliyində rus knyazları Mamay xanın qoşununu məğlub etdi; Mamay öldürüldü; Rusiya müvəqqəti asılılığı bitirdi.

1380–1395 — Toqtamyş xan: 1382-ci ildə Moskvani tutub yandırdı, rus knyazlıqlarını yenidən tabe etdi. Əvvəlcə Əmir Teymurun köməyi ilə taxta çıxsa da, sonra Teymurid asılı torpaqlarına, o cümlədən Azərbaycana hücum etdi; 1385-ci ildə Təbrizi tutdu, Teymur yaxınlaşanda geri çəkildi.

1395 — Terek döyüşü: Əmir Teymur Toqtamyşı məğlub etdi; şərq torpaqları itirildi; dövlətin son dağılması başladı.

XV əsrdə Krım, Həştərxan, Qazan xanlıqları və Noqay ordusu yaranmış; sonradan Rusiya tərəfindən işğal edildi.

1465–1481 — Axmed xan Qızıl Ordanın gücünü bərpa etməyə çalışdı. 1480 — Uqra görüşü: Moskvaya yürüş etdi, Uqra çayında rus ordusu ilə üz-üzə gəldi, böyük döyüş olmadan geri çəkildi — rus knyazlıqlarının Qızıl Ordadan vassallığının sonu.

XVI əsrin əvvəlində daxili mübarizə nəticəsində dövlət tam süqut etdi (1502).

Qızıl Ordanın idarəetmə sistemi

• Böyük xan — Ali rəhbər
• Ali məclis — Sülalə, vəzirlər, zadəganlar, ulus başçıları, ruhanilər
• Tarxan — Yarlıqla vergi azadlığı
• Basqaq — Vergi yığıcısı
• Dövlət divanı — Mərkəzi icra orqanı
• Baş vəzir — Mülki işlər
• Bəylərbəyi — Hərbi işlər

İdarəetmə Böyük Yasa və müsəlman-türk adət-ənənələrinə əsaslanırdı; dövlət uluslara bölünürdü.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Dövləti 1206-cı ildə Onon çayında qurultayda yaradan — Çingiz xan (Temucin); paytaxt Qaraqorum.
• 1223 Kalka — rus-qıpçaq ordusunun məğlubiyyəti; 1240 Kiyev — Batu xan.
• Qızıl Orda = Cuci ulusu; paytaxt Saray-Batu; «ordu» = çadır.
• 1313 Özbək xan — islam rəsmi din; türkləşmə tamamlandı.
• 1480 Uqra — rus vassallığının sonu (Kulikovo 1380 — müvəqqəti).

DİM qeydləri

• Böyük Yasa, onluq sistem, ulus — monqol idarəetməsi.
• 1219–1221 Xarəzm, 1223 Kalka, 1241 Avropa — yürüş ardıcıllığı.
• Qızıl Orda — Özbək xan, Kulikovo, Toqtamyş, Terek, Uqra — zəifləmə xronologiyası.
• Basqaq (Qızıl Orda) = vergi yığan; jagirdar (Moğol) müqayisə cədvəllərində.