Böyük Səlcuq dövləti

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 64–68 / kitab səh. 128–136 / §18

Böyük Səlcuq dövləti — Yaxın və Orta Şərqdə, eləcə də dünya tarixində mühüm rol oynamış türk mənşəli feodal dövlətdir. Dövlət Səlcuq bəyin adı ilə adlanmışdır; o, oğuz türklərinin Qınıq tayfasına mənsub idi. Səlcuq bəyin atası Tokak bəy oğuz dövlətində subaşı (ordu rəisi) idi. Tokak bəyin ölümündən sonra bu vəzifəni Səlcuq bəy daşımışdı. Oğuz yabqusu ilə münasibətlər pisləşdikdə Səlcuq bəy qüvvələri ilə cənuba — Cənd (Jand) bölgəsinə köçmüşdü.

Yaradıcısı: I Toğrul · Mövcudluq: 1038–1157 · Paytaxtlar: Nişabur (1038–1043), Rey (1043–1073), İsfahan (1073–1157)

Səlcuq bəyin və varislərinin fəaliyyəti

Səlcuq bəy Aral dənizinin yaxınlığındakı Cənd şəhərinə köçdü. Burada o və izləyiciləri islamı qəbul etdilər; islamı qəbul edən bu oğuz türkləri türkmən adlandırıldılar. İslamın qəbulu: (1) Səlcuq bəyin bölgədə nüfuzunu artırdı; (2) digər türk-müsəlman tayfalarının onun ətrafında birləşməsi üçün şərait yaratdı, oğuz dövlətinə qarşı mübarizəni asanlaşdırdı.

Səlcuq bəyin ölümündən sonra nəvələri Çağrı bəy və Toğrul bəy mübarizəni davam etdirdilər. Qaraxanlı və Qəznəvi hökmdarları birlikdə səlcuqlara qarşı vuruşdular. Toğrul və Çağrı dövründə səlcuqlar daha da gücləndilər, siyasi təzyiq və otlaq çatışmazlığı səbəbindən Anadoluya köçməyə başladılar.

1015-ci ildə Çağrı bəyin rəhbərliyi altında oğuz-türkmən tayfaları Bizansın idarə etdiyi Anadoluya kəşfiyyat yürüşü etdilər. Şərqi Bizans vilayətlərində Van gölü ətrafına qədər çatdılar, bizanslıları və onların müttəfiq tayfalarını məğlub edib qısa müddət mövqelərini möhkəmləndirdikdən sonra gələcək yerləşmə üçün əraziləri müəyyən edərək geri qayıtdılar. Mənbələr Çağrı bəyin süvarisini «uzun saçlı, yayı, nizəsi olan, atı külək kimi uçan türkmənlər» kimi təsvir edir.

Səlcuq dövlətinin yaranması

1030-cu illərdə səlcuqlar Qəznəvilərin idarə etdiyi Xorasana köçdü. Qəznəli sultan Mahmudun ölümündən sonra Qəznəvilərlə münasibətlər gərginləşdi; Xorasanda daha ədalətli idarəetmə qurmuş Çağrı və Toğrul bəyin himayəsinə yerli əhali müraciət etdi. Növbəti qəznəli sultan Masud səlcuqlara Xorasanda yerləşməyə icazə verməyə məcbur oldu.

1038-ci ilin yayında səlcuqlar Nişaburu tutdular; Toğrul bəy əsgərlərinə şəhəri talamaq qadağan etdi. Beləliklə, 1038-ci ildə Toğrul bəy Nişaburu paytaxt edərək Böyük Səlcuq dövlətini yaratdı və ilk hökmdarı oldu.

Toğrul bəy Böyük Səlcuq imperiyasını dünya qüdrətinə çatdırdı, ilk dəfə dinlə dövləti bir-birindən ayırdı. Çağrı bəy və oğulları ilə birlikdə Əməvilər və Abbasilərdən sonra İslam aləmində yeni türk-islam dövrünün təməlini qoydular. «Cihad» ideologiyasını tam həyata keçirərək Yaxın Şərqi fəth etdilər, xilafəti himayəyə aldılar və İslam aləminin sahibi oldular.

I Toğrulun hakimiyyəti (1038–1063)

Nişaburda səlcuq idarəetməsini təşkil etməyə başladı. Abbasi xəlifəsi onun hakimiyyətini tanımaq üçün elçi göndərdi. Qəznəli sultan Masud Hindistan yürüşünü yarımçıq buraxıb 300 müharibə fili və 50 min nəfərlik ordusu ilə səlcuqlara hücum etdi; tarixçilər bu ordunu «bütün Turkistanın qarşısında dayana bilməyəcək qədər böyük və yaxşı silahlanmış» adlandırırdılar.

Lakin 1040-cı il mayın 23-də Mərv yaxınlığındakı Dəndənəqan qalası yaxınlığında üç gün davam edən qərarlı döyüşdə səlcuqlar Masudun üstün qüvvələrini parlaq qələbəyə uğratdılar.

Dəndənəqan döyüşünün nəticələri:

• Bütün Xorasan səlcuqların hakimiyyətinə keçdi.
• Səlcuqların Mərkəzi Asiyadakı mövqeyi möhkəmləndi.
• Azərbaycan, İran və İraqa yol açıldı.

Döyüşdən sonra Mərv qurultayında: (1) Toğrul bəy qələbəyə görə sultan elan edildi; (2) dövlətin məsuliyyətinin bütün səlcuq sülaləsinə düşdüyi bəyan olundu; (3) Qaraxanlı və Qəznəvilərlə toqquşmaq əvəzinə parçalanmış ərazilərə — Cənubi Qafqaz və Bizansa — yürüş qərarı qəbul edildi.

1043-cü ildə paytaxt Nişaburdan Reyə köçürüldü. 1054-cü ildə səlcuqlar Cənubi Qafqaza yürüş etdilər; məqsəd yerli müsəlman dövlətləri — Rəvvadilər, Şəddadilər və Tiflis emirliyini — öz tərəfinə çəkib onların qüvvələrindən istifadə etmək idi. Həmin il bu üç dövlət tabe edildi.

1055-ci ildə səlcuqlar Bağdada hücum etdilər. Toğrulun məqsədi Abbasi xəlifəsinin mənəvi nüfuzu ilə hakimiyyətini möhkəmləndirmək idi. Nəticədə Abbasi xəlifəsi Toğrula tabe oldu, onu «Şərqin və Qərbin hökmdarı» elan etdi, şəxsən iki qılınc girdirdi. Abbasi xilafəti səlcuq türklərindən asılı vəziyyətə düşdü; xəlifə yalnız dini səlahiyyətləri saxladı.

Toğrul I dövründə Böyük Səlcuq imperiyasının ərazisi şərqdə Amu Dəryasından qərbdə Fərat çayına, şimalda Dərbənddən cənubda Fars körfəzinə qədər uzanırdı. Toğrulun kişi varisi olmadığından hakimiyyətə Çağrı bəyin oğlu Alp Arslan gəldi.

Alp Arslanın hakimiyyəti (1063–1072)

İlk işi oğuz birliyini qorumaq və dövləti gücləndirmək idi. Əsas məqsədi Anadolunu ələ keçirib türk torpağına çevirmək idi. Bizans və onun müttəfiqləri — xristian erməni, gürcü və abxaz qüvvələri — ilə mübarizə apardı; Tiflis, Ani və Qars şəhərlərini tutdu. 1065-ci ildə Rəvvadilər dövlətinə son qoydu. 1066-cı ildə Şirvanşahlar dövlətini tabe etdi.

1071-ci il avqustun 26-da Malazgird döyüşü — dünya tarixində dönüş nöqtəsi — baş verdi. Səlcuqlar qalib gələrək bizans imperatoru Roman Diogeni əsir aldı. Şərqi Anadolunun böyük hissəsi ələ keçirildi və həmişəlik türk torpağı oldu. Müqaviləyə görə Bizans: (1) Şərqi Anadolunu səlcuqlara verərək onu türk torpağı kimi qəbul etdi; (2) hər il vergi ödəməli və lazım olduqda hərbi yardım göstərməli idi.

Roman Diogen səlcuq türklərinin qarşısını almaq üçün 200 mindən çox ordu toplamışdı; orduda muzdlular, ermənilər, xristian türklər — oğuzlar və peçeneqlər — var idi. Alp Arslan sülh təklif etsə də, Diogen rədd etdi. Döyüşdə türk ordusu «Turan taktikası»ndan (saxta geri çəkilmə) istifadə etdi. Bizans ordusundakı oğuzlar və peçeneqlər səlcuqların tərəfinə keçdi, ermənilər meydandan qaçdı. Qələbədən sonra abbasi xəlifəsi Alp Arslanı «Müsəlmanların xilaskarı» və «İslamın nuru» adlandırdı.

1072-ci ildə Alp Arslan Mərkəzi Asiyada Qaraxanlı torpaqlarına yürüşə başladı, lakin sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. Hakimiyyətə oğlu I Məlikşah gəldi.

I Məlikşahın hakimiyyəti (1072–1092)

Səlcuq dövlətinin çiçəklənmə dövrü idi. Atasının vəziri Nizamülmülk onun ən yaxın köməkçisi oldu. 1088-ci ildə Şəddadilər dövlətini süquta uğratdı. Bizansdan daha ağır xərac aldı; Anadoluda Konya və Ankara tutuldu; Suriya və Fələstin fəth edildi. Paytaxt Reydən İsfahana köçürüldü. Qaraxanlı dövlətini məğlub edib asılı vəziyyətə saldı, vergi verməyə məcbur etdi.

Hərbi islahat: tayfa prinsipinə əsaslanan qeyri-nizami qoşun əvəzinə nizami ordu yaradıldı. Ticarəti canlandırmaq üçün vahid çəki, ölçü və pul sistemi tətbiq olundu; tacirlər bəzi rüsumlardan azad edildi; karvan yollarının təhlükəsizliyi təmin edildi.

Böyük Səlcuq dövlətinin sərhədlərindəki torpaqlar uc, sahibləri uc bəyi adlanırdı. Ölkədə iqta torpaq mülkiyyəti geniş yayılmışdı. Nizamülmülk onu «Cahan hökmdarı» adlandırırdı. Dövlətin ərazisi qərbdə Aralıq dənizindən şərqdə Aral gölünə qədər çatırdı. Məlikşah qılıncını Qara dənizə ataraq bu ərazilərin daimi türk torpağı olacağını bəyan etmişdi.

Dövlətin zəifləməsi və Sultan Səncər (1092–1157)

1092-ci ildən sonra zəifləmə səbəbləri: tabe xalqların üsyanları, taxt-tac mübarizəsi və daxili müharibələr. 1096–1099-cu illərdə Birinci Səlib (Xaç) yürüşü səlcuq dövlətinə ağır zərbə vurdu; xaçlılar Suriya, Fələstin və 1099-cu ildə Qüdsü işğal etdilər.

1118–1157-ci illərdə son səlcuq sultanı Səncər hakimiyyət sürdü. Qaraxanlı və Qəznəvilərə qarşı uğurlu olsa da, monqol əsilli qara-kitaylara (Qatvan döyüşündə) məğlub oldu; Mavəraünnəhr itirildi. Qeyri-müsəlmanlara məğlubiyyət onun nüfuzunu sarsıtdı. Ölümündən sonra dövlət parçalandı: Xarəzmşahlar, Kerman, Suriya və İraq səlcuq sultanlıqları, Azərbaycanda Atabəylər (Eldənizlər), Anadoluda Rum sultanlığı və digər emirliklər yaranmışdı. 1157-ci ildə Böyük Səlcuq sultanlığı tam süqut etdi.

Səlcuq sülaləsi və müqayisə cədvəlləri

Səlcuq sülaləsi: Səlcuq bəy → Çağrı və Toğrul bəy → Alp Arslan → Məlikşah → Səncər

I Toğrul və Alp Arslan üçün oxşar cəhətlər

• Bizansla mübarizə aparmışdılar.
• Abbasi xəlifəsindən ad almışdılar.

Alp Arslan və I Məlikşah üçün oxşar cəhətlər

• XI əsrin II yarısında hakimiyyət sürmüşdülər; Bizansla mübarizə, xərac, Anadolu torpaqları. Fərq: Məlikşah dövründə qeyri-nizami ordu nizami ordusuna çevrildi.

Ərəb xilafəti və Böyük Səlcuq dövləti

• Azərbaycana tabe etmiş, Bizans torpaqlarının bir hissəsini tutmuş, iqta geniş yayılmışdı.

Böyük Səlcuq və Atabəylər

• Klassik feodalizm dövründə türk dövlətləri; Şirvanşahları tabe etmiş; gürcü-erməni feodallarına qarşı mübarizə.

«Turan taktikası»ndan istifadə

• Pinchen (e.ə. 200) — Mete xan — Çin hökmdarı
• V əsr — Axşunvar xan — Sasani şahı Peroz
• Malazgird (1071) — Alp Arslan — Roman Diogen

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Dövləti 1038-ci ildə yaradan — Toğrul bəy; paytaxtlar: Nişabur → Rey → İsfahan.
• 1040 Dəndənəqan — Qəznəvi Masud məğlub; Xorasan səlcuqlara keçdi.
• 1055 Bağdad — Toğrul «Şərqin və Qərbin hökmdarı» adlandırıldı; xilafət asılı oldu.
• 1071 Malazgird — Anadolu həmişəlik türk torpağı; Roman Diogen əsir; Turan taktikası.
• 1092 Məlikşahın ölümü — zəifləmənin başlanğıcı; 1096–1099 xaç yürüşü ağır zərbə.
• 1157 Səncərin ölümü — dövlətin tam süqutu; Qatvan — qara-kitaylara məğlubiyyət.

DİM qeydləri

• 1038–1157 — mövcudluq illəri; I Toğrul, Alp Arslan, I Məlikşah, Səncər — ardıcıllıq.
• Malazgird (1071) — DİM-in klassik sualı; Turan taktikası, oğuz-peçeneq keçidi.
• 1055 / 1258 — Səlcuq və İlhanlı Bağdad fəthləri müqayisə suallarında.
• Nizamülmülk, iqta, uc bəyi — idarəetmə və torpaq mülkiyyəti.
• Dəndənəqan, Birinci xaç yürüşü — səbəb-nəticə sualları.