Bizans imperiyası

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 62–63 / kitab səh. 124–127 / §17

Qədim Roma imperiyası 395-ci ildə iki hissəyə — Qərbi Roma və Şərqi Roma (Bizans) dövlətlərinə parçalandı. Beləliklə, Bizans imperiyası (395–1453) yarandı. Bizans «Xalqların böyük köçü» dövründə ərazilərinin böyük hissəsini itirməsinə baxmayaraq, Qərbi Romadan fərqli olaraq süquta uğramadan mövcud qaldı və orta əsrlər boyu Avropa, Asiya və Afrika arasında körpü rolunu oynadı.

Bizansın iqtisadi inkişafı

Bizans erkən dövrlərdə Asiya, Afrika və Avropa qitələrinin kəsişməsində geniş əraziyə malik idi. «Xalqların böyük köçü» dövründə torpaqlarının böyük hissəsini itirməsinə baxmayaraq, dövlət süquta uğramadan qaldı. Əhalinin əksəriyyəti yunan mənşəli olduğundan yunan dili dövlət dili oldu.

Bizansın ərazilərindən Çindən Avropaya gedən Böyük İpək yolu və Afrikadan Avropaya ticarət yolları keçirdi. Paytaxt və ən böyük şəhər Konstantinopol idi — ticarət yollarının Aralıq dənizindən Qara dənizə qovşağında yerləşməsi ona «Qızıl körpü» adını verdi. Coğrafi mövqeyin əlverişli olması ticarət və sənətkarlığın inkişafına şərait yaratdı. Erkən orta əsrlərdə Bizans zinət əşyaları, silah, şüşə, ipək, müxtəlif ağac və sümük oyma məmulatları ilə məşhur idi.

Bizansın qızıl pulları Afrika, Avropa və Asiya ölkələrində geniş istifadə olunurdu. Ticarət və sənətkarlığın inkişafı şəhərlərin çiçəklənməsinə səbəb olmuşdu — 1000-dən artıq şəhəri olan Bizans «şəhərlər ölkəsi» adlanırdı. İqtisadi cəhətdən ən güclü ərazilər şərq vilayətləri idi; onlar barbarların hücumlarına məruz qalmamışdı.

İdarəetmə sistemi

Dövlətin başçısı imperator adlanırdı və məhdudiyyətsiz hakimiyyətə malik idi. İmperator:

• ordunun rəhbəri idi;
• qanunlar çıxarırdı və ali hakim kimi fəaliyyət göstərirdi;
• ölkədə kilsənin başçısı sayılırdı və bütün xristian aləminin yeganə qanuni hakimi olduğunu iddia edirdi;
• xarici dövlətlərlə münasibətlər qururdu.

Bizansda feodal münasibətlər Qərbi Avropadan fərqli formada inkişaf etdi — mərkəzi hakimiyyət uzun müddət güclü qaldı, lakin XI əsrdən etibarən feodal daxili müharibələr dövləti zəiflətdi.

Bizansın «qızıl əsri» — Yustinian (527–565)

Yustinianın hakimiyyəti Bizansın «qızıl əsr»i sayılır. Onun dövründə «Yustinian məcəlləsi» qəbul olundu — bu, Bizansın qızıl dövrünün simvolu idi. Məcəllə Roma hüququnu, o cümlədən imperatorun məhdudiyyətsiz hakimiyyətini əks etdirirdi. Məcəlləyə görə sosial siniflər bəzi hüquqi məsələlərdə bərabər sayılırdı, lakin torpaq üzərində şəxsi mülkiyyət hüququ ciddi qorunurdu.

Yustinianın xarici siyasətinin əsas məqsədi Qədim Roma imperiyasının sərhədlərini bərpa etmək idi. O, Şimali Afrikada vandalları, İtaliyada osqot krallığını məğlub etdi. 532-ci ildə şərqdəki rəqib Sasani dövləti ilə sülh müqaviləsi imzalandı — bu, Bizansla Sasanilər arasındakı müharibəyə son qoydu. Yustinian Balkan yarımadasından gələn slavyan hücumlarının qarşısını almaq üçün imperiyanın bəzi hissələrində qala-istehkamlar tikdirdi.

VI əsrin ortalarında slavyanların Bizans ərazisinə axını quldarlıq sisteminin süqutunu sürətləndirdi. Yustinianın hakimiyyətinin sonlarına yaxın fəth edilmiş ərazilərdə ağır vergi sisteminin bərpası ölkəni zəiflətdi. İmperatorun ilahi mahiyyət simvolizə olunurdu — o, qızıl və bənövşəyi mürəkkəblə yazır, yazı otaqları nadir bənövşəyi rənglərlə bəzədilirdi.

Yustinianın dövründə Müqəddəs Sofiya məbədi tikildi — Bizans memarlığının ən parlaq nümunəsi. 527–565-ci illər Bizans tarixinin zirvə dövrü sayılır.

Bizansın zəifləməsi və mübarizələr

VII əsrdə ərəblər Bizansın əksər mülkələrini işğal etdilər — Suriya, Misir, Şimali Afrika və digər ərazilər xilafətin tabeliyinə keçdi. Bizans yalnız Anadolu, Balkan yarımadasının bir hissəsi və Konstantinopol ətrafındakı torpaqlarda qaldı. Lakin mərkəzi idarəetmə, güclü ordu və dəniz üstünlüyü sayəsində dövlət tamamilə süquta uğramadı.

X əsrin ortalarında Bizans bəzi ərazilərini yenidən özünə birləşdirməyə nail oldu: Yuxarı Mesopotamiya, Suriyanın bəzi əyalətləri, Krit və Kipr adaları geri alındı. Bu, «Makedon sülaləsi» dövrünün uğurları idi. Bizans yenidən qısa müddətli «qızıl dövr» yaşadı.

XI əsrin ortalarında isə Bizansı feodal daxili müharibələr bürüdü — iri feodallar mərkəzi hakimiyyətə meydan oxuyur, taxt uğrunda mübarizə aparırdılar. Daxili zəiflik xarici təhlükələri artırdı.

1071-ci ildə Malazgird döyüşündə səlcuqlar Bizans ordusunu məğlub edərək imperiyanın Kiçik Asiyadakı mülkələrini ələ keçirdilər. Bu, Bizans tarixində dönüş nöqtəsi oldu — dövlət artıq Anadolu mərkəzini itirdi, yalnız Konstantinopol və Balkanlarda qaldı. Bizansın zəifləməsi sonrakı səlib yürüşlərinə də şərait yaratdı.

1204-cü ildə IV səlib yürüşü zamanı səlibçilər Konstantinopolu tutdular. Şəhər talan edildi, Bizans imperiyası parçalandı. 1453-cü ildə osmanlılar Konstantinopolu fəth edərək Bizans imperiyasının (395–1453) mövcudluğuna son qoydular.

Bizans və Frank dövlətləri

Bizans və Frank dövlətləri bir-biri ilə müqayisə olunan iki böyük erkən orta əsr dövlətidir:

• Keçmiş Roma imperiyasının torpaqlarında yaranmışdılar — Hər ikisi Roma irsinə əsaslanırdı
• İtaliyanın bir hissəsini tabe etmişdilər — Yustinian və Böyük Karl İtaliyada uğurlu müharibələr aparmışdı
• Türk tayfalarının hücumlarına qarşı mübarizə — Bizans slavyan, hun, səlcuq; Franklar hun, avar və s.
• Əhali əsasən xristian — Hər ikisində xristianlıq dominant din idi
• Latın dilindən istifadə — Rəsmi sənədlərdə latın; Bizansda sonradan yunan

Müqayisə cədvəlləri

Hlodviq və Yustinian üçün oxşar cəhət: hər ikisi qanunlar məcəlləsi qəbul etmişdi — Salik həqiqəti və Yustinian məcəlləsi.

Yustinian və Böyük Karl üçün oxşar cəhətlər: dövlətin qüdrətini artırmış, İtaliyada uğurlu müharibələr aparmışdılar.

Ağsuvar xan və Yustinian üçün oxşar cəhətlər: Sasanilərlə müharibə aparmış, dövlətin ərazisini genişləndirmişdilər.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Bizans 395-də yaranıb, 1453-də süqut edib — Qərbi Roma 476-da süqut edib, Bizans davam edib.
• Yustinian (527–565) — məcəllə, Sofiya, vandallar və osqotlar; 532 — Sasani müqaviləsi.
• VII əsrdə ərəblər əksər mülkələri aldı; X əsrdə bərpa, XI-də feodal müharibələr.
• 1071 Malazgird — səlcuqlar Kiçik Asiyanı aldı; 1204 — səlibçilər Konstantinopolu tutdu.
• Konstantinopol «Qızıl körpü» — ticarət yollarının qovşağı; «şəhərlər ölkəsi» — 1000+ şəhər.
• Bizansda yunan dili dövlət dili oldu; latın rəsmi sənədlərdə qaldı.
• Franklarla müqayisədə Bizans mərkəzi hakimiyyəti daha uzun müddət qorudu.

DİM qeydləri

• 395 / 1453 — Bizansın mövcudluq illəri; Qərbi Roma ilə parçalanma tarixi.
• Yustinian — məcəllə, Sofiya, Sasani müqaviləsi (532), slavyan istehkamları; «qızıl əsr».
• VII əsr ərəb fəthləri vs X əsr bərpası — iki mərhələli sual tipi.
• 1071 Malazgird — səlcuqlar; Azərbaycanda Səlcuq mövzusu ilə kəsişir.
• 1204 səlibçilər / 1453 osmanlılar — Konstantinopolun iki dəfə düşməsi.
• Bizans–Frank müqayisəsi — Roma irsi, İtaliya, xristianlıq, türk hücumları.
• Hlodviq–Yustinian, Yustinian–Böyük Karl, Ağsuvar–Yustinian — müqayisə sualları.