Frank dövləti

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 59–61 / kitab səh. 117–123 / §16

Qərbi Roma imperiyasının tənəzzülü ilə Avropada qədim dövr başa çatdı, orta əsrlər dövrünün başlanğıcı qoyuldu. Təxminən V əsrdən başlayaraq yeni bir cəmiyyət — feodalizm quruluşu — yarandı. Bu cəmiyyətin əsasında Romanın klassik irsi, xristian kilsəsinin inancları və müxtəlif german tayfalarının adət-ənənələri dayanırdı. Franklar german tayfaları arasında Qərbi Avropada ən uğurlu və uzunömürlü dövləti yaratdılar.

German tayfaları və «barbar krallıqları»

Romalılar Reyn çayından qərbdə yaşayan tayfaları germanlar adlandırırdılar. I əsrin əvvəllərində german-alman tayfaları qərbdə Reyn çayından şərqdə Visla çayına, şimalda Baltik və Şimal dənizləri, cənubda Dunay çayına qədər ərazilərdə yaşayırdılar. Bu dövrdə germanlar hələ ibtidai icma cəmiyyətində idilər; mühüm məsələlər — sülh və müharibə, cinayət işləri, qəbilə başçısının seçilməsi — Xalq yığıncağında həll olunurdu. Əsas məşğuliyyətləri maldarlıq və ovçuluq idi.

I əsrdə Roma imperiyasının germanların Reyndən qərbdə yerləşən ərazilərini işğal edib tabe etmək cəhdi uğursuz oldu; onları tabe etmək çətin və səmərəsiz sayılırdı. Roma bütün Reyn çayı boyunca müdafiə istehkamları yaratmaqla germanların hücumlarından qorunmağa çalışdı. Lakin imperiyanın zəiflədiyi dövrdə german tayfaları bu sədləri yarıb keçərək onun ərazisinə qarətçi yürüşlər etdilər.

IV əsrin II yarısında hunların sıxışdırdığı german tayfaları Roma imperiyasının torpaqlarına daxil oldular. **«Xalqların böyük köçü»**nün başlaması Roma imperiyasının tənəzzülünü sürətləndirdi. Bu dövrdə german tayfaları Qərbi Roma imperiyasının bir sıra ərazilərini işğal edib, burada məskunlaşaraq ilk dövlətlərini yaratdılar. Bu dövlətlər barbar (vəhşi) krallıqlar adlanır, çünki german tayfalarının Qərbi Roma torpaqlarına sahib olması Romaya aid mədəniyyətin məhvinə, elmi və texniki nailiyyətlərin sıradan çıxmasına, təhsil və mədəniyyətin tənəzzülə uğramasına, bəzi şəhərlərin tamamilə dağılmasına səbəb olmuşdu. Avropa tarixində Roma dövrü başa çatdı, yerində german mərhələsi başladı; german tayfaları bir sıra Avropa xalqlarının formalaşmasına təkan verdi.

German tayfalarının yaratdığı krallıqlar (VI əsr)

• Osqotlar — İtaliya
• Vesqotlar — İspaniya
• Anql-sakslar — Britaniya
• Vandallar — Afrikanın şimal-şərqi
• Franklar — Qalliya

Daimi müharibələr sərhədlərin, idarəetmənin və mədəniyyətin dəyişməsinə səbəb olurdu. Şəhərlər iqtisadi mərkəz kimi əhəmiyyətini itirir, ticarət əlaqələri pozulurdu. German fəth edənlər əsasən savadsız idilər və latın dilini bilmirdilər; yerli roman əhalisinin danışdığı latın dili zamanla german dialektləri ilə qarışaraq IX əsrdə fransız və ispan dillərinin ilkin formaları meydana gəldi.

Roma yazılı qanunlar sistemi və dövlətə sadiqlik german adətləri ilə əvəz olundu — şəxsi sadiqlik, ailə və tayfa bağları. Alman hüququ Roma hüququndan fərqli olaraq ərazi deyil, şəxs üzrə tətbiq olunurdu. Qan davası və qisas tədricən virc (cərimə) sisteminə keçdi; cərimənin miqdarı qurbanın sosial mövqeyinə görə müəyyən edilirdi — zadəganə qarşı cinayət adi insana nisbətən daha böyük cərimə tələb edirdi.

Frank dövlətinin yaranması

Frank tayfaları iki qola bölünürdü; onların rəhbərləri özlərini kral adlandırsalar da, əslində hərbi rəhbərlər idilər. V əsrin sonlarında frank tayfalarının bir qismi **Hlodviq (I Clovis)**in rəhbərliyi ilə Qalliyaya yürüş etdi. 486-cı ildə Suasson döyüşündə franklar Qalliyanın keçmiş roman qubernatorunun qoşununu məğlub edərək Qalliyanın bir hissəsini — Paris şəhəri daxil olmaqla Luara çayına qədər olan əraziləri — ələ keçirdilər.

Döyüşdən bir neçə il sonra Hlodviq digər tayfa rəhbərlərini neytrallaşdıraraq Frank kralı elan etdi. V əsrin sonlarında Frank krallığı yarandı; ərazisi indiki Fransa və Qərbi Almaniyanın torpaqlarını əhatə edirdi. Qərbi Roma imperiyasının torpaqları üzərində yaranmış dövlətlər arasında ən uğurlu və uzunömürlü olan Frank krallığı idi. Qalliyanın fəthi frankların təsərrüfatını dəyişdirdi — onlar roman təcrübəsini mənimsədilər; quldarlıq qalsa da, işlərin əksəriyyətini azad insanlar görürdü; torpaqdan istifadə icma mülkiyyətindən ailələrə paylanmağa keçdi.

Hlodviqin hakimiyyəti

Hlodviq xristianlığı dövlət dini elan etdi. Nəticədə kilsə rəhbərlərinin və yerli əhalinin dəstəyini qazandı, Qalliya üzərində hakimiyyətini möhkəmləndirdi, roman-german mədəniyyət birləşməsinə şərait yaratdı — bu proses sonradan fransız xalqının formalaşmasına gətirib çıxardı.

Hlodviq dövləti vilayətlərə bölərək onları kralın nümayəndəsi olan qraflar idarə edirdi. VI əsrin əvvəllərində Frank dövlətinin ilk qanunlar toplusu yaradıldı — qədim frank adətlərini əks etdirirdi, Roma hüququna əsaslanaraq latın dilində yazılmışdı və IX əsrdə qədər qüvvədə qalmışdı. Bu qanunlar ailə, miras, mülkiyyət və cinayətə görə cərimələr barədə idi; qanunsuzluğun qarşısını alaraq Frank dövlətini hüquq dövləti kimi möhkəmləndirdi.

Frank qanunlarından nümunələr (Salik həqiqəti)

• Qul azad adamı öldürərsə — Sahibi 200 solid ödəyir və qulu həmin ailəyə verir
• Öküz və ya bahalı inək oğurlayarsa — 35 solid
• Kral öküzünü oğurlayarsa — 90 solid
• Azad kişini təhqir edərsə — 3 solid
• Azad qadının şərəfini sübutsuz təhqir edərsə — 45 solid

Solid — Roma və Bizansda qızıl pul vahidi.

Hlodviqin varislərinin dövründə kral hakimiyyəti tədricən zəiflədi.

Karl Martelin hakimiyyəti

VIII əsrin birinci yarısında Frank kral sarayının baş məmuru olan Karl Martel ordunun rəhbəri idi və əslində dövləti kralın adından idarə edirdi. O, hərbi islahat keçirərək zirehli atlılardan və ya cəngavərlərdən ibarət Frank qoşunlarını təşkil etmişdi. Karl Martel müşahidə etmişdi ki, müsəlman süvariləri döyüşlərin gedişatını dəyişdirir; nəticədə zirehli atlılardan ibarət qoşun yaratdı.

732-ci ildə Puatye döyüşündə Karl Martel Qalliyada ərəbləri məğlub edərək onların Avropada irəliləməsinin qarşısını aldı. Puatye döyüşü xristian avropalılar üçün çox əhəmiyyətli idi — döyüşdə ərəblər qalib gəlsəydi, Qərbi Avropa müsəlman imperiyasının bir hissəsi ola bilərdi. VIII əsrdə Frank krallığı və Xəzər xaqanlığı ərəblərin Avropanın daxilinə irəliləməsinin qarşısını aldı.

Böyük Karlın hakimiyyəti (768–814)

Frank krallığı **Böyük Karl (I Charlemagne)**in hakimiyyəti dövründə ən böyük qüdrətinə çatdı. Ona qədər bütün frank kişiləri müharibəyə çağırılırdı — bu kənd təsərrüfatını pozur, ərzaq çatışmazlığına səbəb olurdu. VIII əsrdən (Karl Martelin dövründən) Frank ordusu süvaridən ibarət idi, çünki kəndlilər at və silah ala bilmirdilər.

Böyük Karl hərbi islahat keçirdi: kəndliləri ordudan çıxardı; torpaqları qohumlarına və frank əyanlarına payladı — onlar və hərbi dəstələri yerli əhalidən yığılan vergilərlə dolanırdılar. Əvvəlcə torpaq şərti verilsə də, sonradan daimi mülklərə çevrildi — bu imperiyanın gələcəyi üçün mənfi nəticələr verdi. Böyük Karl xarici təhlükələrdən dövləti qorumaq üçün güclü süvari ordusu yaratdı.

Böyük Karlın xarici siyasətində:

• İspaniyada müsəlman-ərəblərə qarşı müharibə apardı, Pireney yarımadasının şimalında bir vilayəti fəth edərək xristianlığı yaydı;
• Sakslara qarşı 30 illik müharibə apardı, onları fəth edərək əyanlara torpaq verdi;
• Avar xaqanlığına qarşı amansız müharibə apararaq onun mövcudluğuna son qoydu;
• Şimali İtaliyada papanı təhdid edən german tayfalarını məğlub edərək bu torpaqları dövlətinə birləşdirdi;
• 800-cü ildə Romada III Leo papa Böyük Karlı imperator elan etdi — bu Roma, xristian və german elementlərinin birləşməsini simvolizə edirdi, yeni Avropa sivilizasiyasının doğulmasını ifadə edirdi;
• Bizans imperiyası və Abbasilər xilafəti ilə diplomatik münasibətlər qurdu.

Attila və Böyük Karl dövlətin ərazisini genişləndirmiş, Bizansla diplomatik əlaqələr saxlamışdılar. Karl Martel və Böyük Karl ərəblərlə müharibə aparmışdılar — Karl Martel Əməvilər, Böyük Karl Abbasilər dövründə.

Frank krallığının parçalanması

Böyük Karlın ölümündən sonra oğlu və nəvələri arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə dövləti zəiflətdi. 843-cü ildə Böyük Karlın üç nəvəsi Verden müqaviləsini imzalayaraq imperiyanı üç hissəyə bölüşdürdülər. Frank krallığı parçalandı; onun yerində sonradan Fransa, Almaniya və İtaliya adlanan üç krallıq yarandı.

Frank dövlətinin bölüşdürülməsi nəticəsində:

• Mərkəzi hakimiyyət zəiflədi;
• güclü hakimiyyətin olmaması Qərbi Avropada IX–XI əsrlərdə iki əsrdən artıq davam edən feodal parçalanmaya səbəb oldu;
• hər üç dövlət iri feodal mülklərə, onlar da xırda mülklərə bölündü;
• iri feodallar öz ərazilərində müstəqil hərəkət edirdi: öz pulunu kəsdirirdilər, istədikləri kimi vergi təyin edib yığır, qanun çıxarır, məhkəməyə başçılıq edirdilər.

Parçalanmadan sonra yaranan krallıqlar

• Fransa — Feodal parçalanmanın ən parlaq nümunəsi; vahid dövlət sayılsa da iri feodal mülklərə bölünmüşdü; X əsrin sonunda Kapetinqlər sülaləsi hakimiyyətə gəldi; kral mülkü yalnız Paris və Orlean arasındakı torpaqlar idi
• Almaniya — Hersoqluqların birləşməsi ilə vahid Alman krallığı formalaşdı; I Otto (936–973) İtaliyanın şimalını öz hakimiyyəti altına aldı, papanın çağırışı ilə 962-ci ildə Romaya gedərək Roma imperatoru elan etdi və Müqəddəs Roma imperiyasını (962–1806) yaratdı
• İtaliya — Siyasi dağınıqlıq; Roma imperiyası dövründən qalan şəhərlər sənətkarlıq və ticarət mərkəzlərinə çevrildi; IX–X əsrlərdə Genuya, Venesiya, Piza və Florensiya özünüidarə hüququ qazanaraq müstəqil şəhər-respublikalara çevrildi

Qərbi Avropa IX–XI əsrlərdə

Verden müqaviləsindən sonra yaranan dövlətlərdə feodal münasibətlər tam formalaşdı:

• Krallar — Dövlətin başçısı, iri feodalların (hersoq və qrafların) senyoru; daimi ordusu yox idi, ordu feodal dəstələrdən ibarət idi
• İri feodallar — Kraldan torpaq aldıqları üçün müharibədə kralın yanında öz qoşunları ilə olmalı idilər; ordusunu yığmaq üçün torpağın bir hissəsini baronlara verir, onların senyoru olurdular; baronlar da cəngavərlərə torpaq verirdi
• Kəndlilər — Feodal parçalanmadan ən çox zərər çəkən qrup; vergilər və öhdəliklər artdı, təsərrüfat inkişaf edə bilmədi, borca düşdülər; vergi ödəyə bilməyəndə torpaqdan məhrum olub feodalın asılılığına keçərək təhkimli statusa düşdülər

Beləliklə, IX–XI əsrlərdə Qərbi Avropada feodal münasibətlərin formalaşması tamamlandı.

Vikinglərin yürüşləri (IX–X əsrlər)

Skandinaviyada yaşayan vikinglər dövrün ən yaxşı gəmilərinə malik idilər. Onlar qarət və yeni ticarət yolları axtarmaq məqsədilə yürüşlər edirdilər. IX–X əsrlərdə Avropada ən geniş miqyaslı hücumları həyata keçirdilər. Avropada vahid dövlətin olmaması müdafiəni çətinləşdirirdi; kəndlər və şəhərlər talan edilir, kilsələr dağıdılırdı. Vikinglər təxminən 1000-cü ildə Şimali Amerikaya çatdılar. Bu dövrdə Avropada iqlimin istiləşməsi Skandinaviyada əkinçiliyi asanlaşdırdı; vikinglər tədricən kənd təsərrüfatına keçərək uzaq yerlərə qarət yürüşlərini dayandırdılar.

Müqayisə cədvəlləri

Hlodviq və Böyük Karlın hakimiyyəti dövrü üçün oxşar cəhətlər

• Dövlətin ərazisini genişləndirmişdilər;
• vilayətlər qraflar tərəfindən idarə olunurdu;
• Frank qanunları toplusu (Salik həqiqəti) qüvvədə idi.

Böyük Karl və I Otto üçün oxşar cəhətlər

• İtaliyanın şimal hissəsini dövlətinə birləşdirmişdilər;
• papanın çağırışı ilə Romaya gedərək imperator elan etmişdilər.

Katalaun və Suasson döyüşləri

• Eyni əsrdə Qalliya vilayətində baş vermişdi — Suasson döyüşündə Qərbi Roma imperiyasının qoşunları deyil, keçmiş qubernatorun qüvvələri məğlub olmuşdu

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Frank krallığı 486 Suasson döyüşündən sonra formalaşdı; Hlodviq xristianlığı dövlət dini etdi.
• 732 Puatye — Karl Martel ərəbləri dayandırdı; 800 — Böyük Karl imperator elan olundu.
• 843 Verden — üç krallıq: Fransa, Almaniya, İtaliya; 962 — I Otto Müqəddəs Roma imperiyasını yaratdı.
• Salik həqiqəti — latın dilində, VI əsrin əvvəli; virc — qan davasının əvəzi cərimə.
• Alman hüququ şəxs üzrə, Roma hüququ ərazi üzrə tətbiq olunurdu.
• Kapetinqlər dövründə kral mülkü yalnız Paris–Orlean arası idi — bütün Fransa deyil.
• Vikinglər 1000-də Şimali Amerikaya çatdı; feodal parçalanma IX–XI əsrlərdə tamamlandı.

DİM qeydləri

• Frank krallığı — Qərbi Romadan sonra ən uğurlu german dövləti; feodalizmin Qərbi Avropa modelinə təkan.
• Hlodviq → Karl Martel → Böyük Karl → Verden → Otto — ardıcıl sual zənciri.
• Puatye (732) — ərəblərin Qərb sərhədi; Talas (751) ilə müqayisə sualları.
• 800 / Roma — yeni Avropa sivilizasiyasının simvolu; Bizans və Abbasilərlə diplomatiya.
• Feodal parçalanma — iri feodalların müstəqilliyi: pul, vergi, qanun, məhkəmə.
• Müqayisələr: Hlodviq–Böyük Karl, Böyük Karl–I Otto, Attila–Böyük Karl, Katalaun–Suasson.