Ərəblər. Ərəb Xilafəti

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 54–58 / kitab səh. 108–116 / §15

Ərəb Xilafəti (630–1258) — İslam dininin yaranmasından sonra ərəblər tərəfindən qurulmuş, VII–XIII əsrlərdə Şimali Afrikadan Hindistan və Orta Asiyaya qədər geniş əraziyə yayılmış dövlət formasıdır.

İslamdan öncə ərəblərin həyat tərzi

Ərəblər Asiya və Afrika qitələrinin qovşağında yerləşən Ərəbistan yarımadasında yaşayırdılar. Yarımadanın böyük hissəsi quru addım, yarımsəhra və səhralardan ibarət idi. Qərbdə, cənubda və şərqdə — məhsuldar torpaq, su və yağışın daha çox olduğu ərazilərdə əhali sıxlıq təşkil edirdi; burada əkinçilik və sənətkarlıq inkişaf etmişdi. Şimal və mərkəzi səhralarda isə bədəvilər (bedouinlər) yaşayırdı.

Bədəvilər:

• Əhalinin əksəriyyətini təşkil edirdilər.
• Köçəri maldarlıqla məşğul olurdular.
• Dəvə və safkan at saxlayırdılar.
• Dəvəni «səhra gəmisi» adlandırırdılar.

Ərəbistanın qərb sahilindəki mühüm ticarət yolları boyunca Məkkə və onun əsas rəqibi Yəsrib (622-ci ildən sonra Mədinə — «Peyğəmbər şəhəri») yerləşirdi.

Məkkə:

• Əhalisinin əksəriyyəti qureyşilər tayfasına mənsub idi.
• Ərəblərin ticarət və dini mərkəzi hesab olunurdu.
• Əksəriyyət bütpərəst olsa da, xristianlıq, yəhudilik və zərdüştiliyə mənsub olanlar da var idi.
• Hər ərəb tayfasının öz bütlü (pəykəri) olurdu; bütlər Məkkənin mərkəzindəki Kəbə məbədində toplanmışdı.

İslam dininin meydana gəlməsi

VI əsrdə Bizans və Sasanilər dövləti Ərəbistan yarımadasından keçən ticarət yolları, xüsusilə Yəmən üzərində hakimiyyət uğrunda mübarizə aparırdılar. Ərəblər öz yurdlarını tərk edib şimala köçdülər və xarici düşmənlərə qarşı birləşmək lazım olduğunu anladılar.

610-cu ildə yeni din — İslam dini meydana gəldi. Onun banisi Məhəmməd peyğəmbərdir. İslam ərəblər arasında birlik yaratmaqda böyük rol oynadı. İslamdan əvvəlki tarix «cahiliyyə» dövrü adlanır.

Məhəmməd peyğəmbər (570–632)

• 570-ci ildə Məkkədə anadan olub; erkən yaşda yetim qalıb qohumları tərəfindən böyüdülüb.
• Karvanlarla birlikdə səyahət edən tacir olmuşdu.
• 40 yaşında (610) Hira mağarasında peyğəmbərlik alıb.
• Üç il sonra ictimaiyyət qarşısında təbliğə başlamışdı.

Hicrət (622) və dövlətin yaranması

Məkkə zənginlərinin təzyiqi nəticəsində Məhəmməd peyğəmbər və tərədaşları 622-ci ildə Yəsribə (Mədinəyə) köçdülər — bu hicrət (hicrə) adlanır. Hicri tarixi — İslam tarixinin başlanğıcı — həmin andan sayılır.

Quran — müqəddəs kitab; «oxumaq» mənası verir; 114 surədən ibarətdir; hər cümlə ayə adlanır.

İslamın 5 şərti:

1. Kəlmə-i şəhadət — «Allah təkdir, Məhəmməd onun rəsuludur» şəhadətini bilmək;
2. Namaz — gündə 5 dəfə;
3. Oruc — Ramazan ayında;
4. Xüms və zəkat — mülkiyyətinin həcminə görə xüms (beşdə bir) və zəkat vermək;
5. Həcc — Məkkədə Kəbəni ziyarət.

Müsəlman hüquqşünasları Quran əsasında Şəriət qanunlarını (İslam hüququ) formalaşdırdılar.

Mədinədə Məhəmməd peyğəmbər müsəlman icmasını (ümmət) idarə etdi. Məkkəlilər hücum etdilər, lakin 624-cü ildə Bədr döyüşündə məğlub oldular. Sonrakı uğursuzluqlardan sonra 630-cu ildə sülh müqaviləsi bağlandı. Məhəmməd Məkkəyə qayıdaraq Kəbəni bütlardan təmizlədi və Allahın məbədi elan etdi.

Beləliklə, Məhəmməd peyğəmbər İslam dövlətini yaratdı və onun ilk başçısı oldu. Şəxsi mülkiyyət toxunulmaz elan olundu. Vərəsəlik, evlənmək, boşanmaq və digər hüquqlara aydınlıq gətirildi. İçki içmək, qumar oynamaq, donuz əti yemək, sələmçilik, cadugərlik və fala baxmaq günah sayılaraq qadağan edildi.

Məhəmməd peyğəmbər və 4 xəlifənin dövrü (630/632–661)

632-ci ildə Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından sonra dövləti xəlifələr (peyğəmbərin «müavinləri», «davamçıları») idarə etməyə başladılar. 632–661-ci illərdə dövlətə ardıcıl olaraq dörd xəlifə — Əbu Bəkr, Ömər, Osman, Əli — rəhbərlik etdilər. Bu dövr «Rəşidi xəlifələr» («doğru yolda olan») dövrü adlanır.

Məhəmməd peyğəmbər və 4 xəlifələr dövründə:

• Ərəb dövləti yeni yaranıb inkişaf etdi.
• Paytaxt Mədinə və Məkkə şəhərləri oldu.
• Bütün Ərəbistan yarımadası fəth olundu.
• Qonşu Bizans və İran torpaqlarının fəthinə başlanıldı:
  • Bizansın əlində olan Fələstin, Suriya və Misir fəth olundu; Şimali Afrikada xeyli ərazilər ələ keçirildi.
  • 651-ci ildə ciddi müqavimətdən sonra Sasanilər dövləti süquta uğradıldı.
  • Cənubi Qafqaza hücumlar edildi; ərəblər Xəzər xaqanlığının orduları ilə toqquşdular.

İslam ordularının asanlıqla qələbə qazanmasının səbəbləri

1. Ordularının yüngül silahlanmış çevik atlı dəstələrdən təşkil olunması;
2. Bizans və Sasanilərin bir-biriləri ilə müharibədə zəifləmələri;
3. İşğal olunan ərazilərdə müsəlmanlarla ədalətli davrandıqları üçün əhalinin çox vaxt onlara müqavimət göstərməməsi.

Mənbə: Həbib ibn Məsləmin 644-cü ildə Tiflis əhalisinə məktubu

Bizlər sizin zənn etdiyiniz kimi dürüst bir millət deyildik. Əziz və cəlil Allah bizləri Həzrəti Məhəmməd vasitəsilə hidayətə çatdırdı, İslam dini ilə şərəfləndik. … Tüflə (Tiflisdəki müsəlman icmasının başçısı) həm də bizə sizin dostluq və sülh içində yaşamaq istədiyinizi söylədi. İndi mən sizə Əbdürrəhman ibn Cəz əs-Süləmini göndərirəm. O, bizim içərimizdə Allahın elmini ən yaxşı bilən və «Quran-i Kərim»i ən yaxşı oxuyandır. Tüfli ilə sizə «aman» (müqavilə) göndərirəm. Əgər qəbul etsəniz, o bu müqaviləni sizə verəcəkdir. Əgər bundan çəkinərsinizsə, o zaman sizinlə eyni şərtlərlə müharibə edəcəyik…

Əməvilər sülaləsinin hakimiyyəti (661–750)

661-ci ildə Müaviyyənin taxta çıxması ilə Əməvilər sülaləsi hakimiyyətə gəldi.

• Paytaxt Dəməşq (Şam) şəhərinə köçürüldü.
• VIII əsrin əvvəllərində Şimali Afrika ölkələrinin fəthi başa çatdırıldı.
• 711-ci ildə Tariqin başçılığı ilə ərəblər Afrika ilə Avropanı ayıran boğazı (indi Cəbəllütariq boğazı) keçərək İspaniyaya daxil oldu; vestqotları məğlub edərək İspaniyanı fəth etdilər; Pireney yarımadasının xeyli hissəsi ələ keçirildi.
• Ərəblər Frank krallığına yürüş etdilər; 732-ci ildə Puatye döyüşündə franklar ərəbləri məğlub edərək onların Qərbi Avropa yürüşlərinin qarşısını dayandırdılar.
• Şərq istiqamətində yürüşlər davam etdirilərək Qafqaz və Mərkəzi Asiya tamamilə işğal edildi; Çinə və Hind vadisinə çatıldı; Hindistan yarımadasının şimal-qərbində xeyli ərazilər ələ keçirildi.

Beləliklə, VII əsr – VIII əsrin I yarısında Atlantik okeanının sahillərindən Hindistan və Çinə qədər torpaqları əhatə edən Ərəb xilafəti yarandı.

İlk xəlifələr dövründən fərqli olaraq Əməvilərin aşağıdakı siyasəti xalqın onlara qarşı nifrətinin artmasına və üsyanlara səbəb oldu:

1. Ərəb millətçiliyi siyasəti yeritmələri;
2. İslamı qəbul etmiş ərəb olmayanlara tam hüquqlu müsəlman kimi münasibət bəsləməmələri.

Mərkəzi Asiyada bu siyasətə qarşı üsyan qaldırmış Əbu Müslümün köməyi ilə 750-ci ildə xilafətdə hakimiyyətə Abbasilər sülaləsi gəldi. Lakin Pireney yarımadasındakı torpaqlarda hakimiyyətdə qalan Əməvilər sülaləsinin nümayəndəsi Abbasilərin hakimiyyətini qəbul etməyərək Kordova xilafətini yaratdı.

Abbasilər sülaləsinin hakimiyyəti (750–1258)

• 751-ci ildə Talas döyüşündə ərəblər Çin ordusunu məğlub etdilər.
• 762-ci ildə Bağdad şəhərinin əsası qoyuldu və paytaxt Dəməşqdən Bağdada köçürüldü. Bundan sonra Abbasilər sülaləsinin idarəçiliyi dövrü Bağdad xilafəti adlanmağa başladı.
• Xilafətə qarşı Azərbaycanda Xürrəmilər üsyanı (778–837) baş verdi. Xilafətin dağılmasında Xürrəmilər üsyanının böyük rolu oldu.
• Bölgələrdə əmirlərin hakimiyyətlərinin güclənməsi və xalqın narazılığının artması nəticəsində IX əsrdə Ərəb xilafəti parçalandı; Misir, Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, İran və Əfqanıstan Bağdad xilafətindən ayrıldı.
• IX əsrdə xilafətdə dövlət idarəetməsində və orduda türklər mühüm rol oynamağa başladılar.
  • Xəlifə Mötəsim (833–842) Bizansa və xilafətdəki üsyanlara qarşı mübarizədə türklərdən istifadə edirdi.
  • Xəlifələr türk hərbi başçılarından asılı vəziyyətə düşməyə başladılar. Belə hərbçilərdən biri də Azərbaycan Sacilər dövlətinin qurucularından olan Afşin ləqəbli Əbu Sac idi.
• 1055-ci ildə Səlcuq sultanı I Toğrul Bağdadı tutaraq Abbasilər xilafətini asılı vəziyyətə saldı.
• 1258-ci ildə Hülakü xan Bağdadı tutaraq Abbasilər xilafətini süquta uğratdı.

Xilafətin idarəetmə sistemi və təsərrüfatı

• Dövlət dili ərəb dili idi.
• Xilafət torpaqları əmirliklər adlanan vilayətlərə bölünmüşdü.
• Pul vahidi: qızıl dinar, gümüş dirhəm, mis fils.

Vergi növləri

Torpaq mülkiyyət formaları

Hərbi xidmətə getmək və ya din yolunda vuruşmaq (cihad) hər bir müsəlman üçün vacib şərt idi. Xəlifə Əlinin dövründə (656–661) vergilərin azaldılması ərəb əyanlarının narazılığına səbəb oldu və daxili çəkişmələr gücləndi. İlk xəlifələr dövründə toplanan xüms və zəkat yoxsulların ehtiyacı üçün xərclənsə də, sonralar xəlifə xəzinəsinə toplanırdı.

Ərəb dövlətinin tarixi (630–1258)

Paytaxtlar

Müqayisə cədvəlləri

Puatye və Talas döyüşləri

• Eyni əsrdə baş vermişdi — Puatye döyüşündən fərqli olaraq Talas döyüşü Abbasilərin dövründə baş vermiş və ərəblər qalib gəlmişdilər

Əməvilər və Abbasilər üçün oxşar cəhətlər

• Ərəb mənşəli sülalələr idilər.
• İşğalçılıq yürüşləri nəticəsində dövlətin ərazisi xeyli genişlənmişdi.
• Bizansa, xəzərlərə və franklara qarşı mübarizə aparmışdılar.
• Paytaxt başqa şəhərə köçürülmüşdü; vergi islahatı keçirilmişdi.

İlk xəlifələr, Əməvilər və Abbasilər üçün oxşar cəhətlər

• İşğalçılıq yürüşləri nəticəsində dövlətin ərazisi xeyli genişlənmişdi.
• Paytaxt başqa şəhərə köçürülmüşdü.
• Tabe edilmiş xalqların üsyanı baş vermişdi.
• Vergi sahəsində tədbirlər görülmüşdü.
• Bizans və xəzərə qarşı mübarizə aparılmışdı.

Sasanilər dövləti və Ərəb xilafəti üçün oxşar cəhətlər

• Asiyada yaranan erkən feodal dövlət idilər.
• Geniş işğalçılıq yürüşləri aparmış, Azərbaycanı işğal etmişdilər.
• Köçürmə siyasəti həyata keçirmiş, Bizansla müharibə aparmışdılar.

Ağ Hun və Ərəb dövləti

• Hindistana yürüş etmiş, onun bir sıra ərazilərini ələ keçirmişdilər.
• Sasanilər ilə mübarizə aparmışdılar.

I Göytürk dövləti və Ərəb xilafəti

• Asiya qitəsində yaranan erkən feodal dövlət idilər.
• Çin və Bizansa qarşı mübarizə aparmışdılar.

Abbasilər xilafəti və Şirvanşahlar dövləti

• Böyük Səlcuq dövlətindən asılı vəziyyətə düşmüşdülər.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Hicrət 622 — Hicri təqvimin başlanğıcı; Yəsrib → Mədinə.
• Bədr 624 — müsəlmanların qələbəsi; 630 — dövlətin rəsmi yaranması ili.
• Rəşidi xəlifələr — Əbu Bəkr, Ömər, Osman, Əli (632–661).
• Paytaxt ardıcıllığı: Məkkə/Mədinə → Dəməşq → Bağdad.
• Puatye (732) — franklar qalib; Talas (751) — ərəblər qalib (Abbasilər dövrü).
• Əbu Müslüm (750) — Abbasilərin hakimiyyətə gəlməsi; Hülakü (1258) — süqut.
• Vergilər: xərac (torpaq), cizyə (qeyri-müsəlman), xüms (1/5), zəkat (1/40).

DİM qeydləri

• 5 şərti İslam və Şəriət — əsas anlayışlar.
• 651 / Sasanilər — İranın fəthi; 644 / Həbib ibn Məsləm — Tiflis məktubu.
• 711 / Tariq / İspaniya; 732 / Puatye — Avropa sərhədi.
• Talas (751) — Çinlilərlə; Uyğur mövzusu ilə kəsişir.
• IX əsr parçalanma — Misir, Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, İran, Əfqanıstan ayrıldı.
• Mötəsim / türklər / Əbu Sac (Afşin) — Azərbaycana aid detal.
• 1055 Toğrul / 1258 Hülakü — Səlcuq asılılığı və Moğol süqutu.