Oğuz, Qaraxanlı və Qəznəli dövləti

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 51–53 / kitab səh. 102–107 / §14

Bu mövzu erkən orta əsrlərdə Mərkəzi Asiya və Şərqdə formalaşan üç mühüm türk mənşəli feodal dövləti — Oğuz (Yabqu), Qaraxanlı və Qəznəlilər dövlətlərini əhatə edir.

Oğuz tayfaları

«Oğuz» sözü boy, qəbilə və ya tayfa mənalarını verən «ox» sözünün cəm şəkilçisi ilə birləşməsindən yaranmışdır. «Oğuz» adı ərəbdilli mənbələrdə «quz», slavyan mənbələrində isə «türk» şəklində işlənmişdir. Oğuz adına ilk dəfə Orxon-Yenisey abidələrində rast gəlinir.

• «Boz ox» və «Üç ox» qollarına ayrılırlar və 24 boydan ibarət olmuşdular.
• İlk vaxtlar Göy tanrıya sitayiş edirdilər.
• Böyük hissəsi I və II Göytürk xaqanlıqlarının tabeliyində olmuşdular.
• II Göytürk xaqanlığının dağılmasından sonra Uyğur dövlətinin hakimiyyət altına düşmüşdülər.
• X yüzilliyin ortalarında Oğuz dövlətini yaratmış və İslam dinini qəbul etmişdilər.

Oğuzlar İslam dinini qəbul etdikdən sonra:

• İslam və türk mədəniyyətlərini özündə birləşdirdilər.
• İslam dininin möhkəmlənməsində böyük rol oynadılar.

Oğuz (Yabqu) dövləti

• 950-ci ildə Mərkəzi Asiyada Seyhun çayı ilə Xəzər dənizi arasında yaranmışdı.
• Mərkəzi Yenikənd şəhəri olmuşdur.
• Bir sıra mənbələrdə Oğuz Yabqu dövləti kimi də tanınırdı.

Qaraxanlı dövləti

840-cı ildə Qutluq Bilgə Qadir xan Qaraxanlı dövlətini yaratmışdır. Dövlət 840–1042-ci illər arasında mövcud olmuşdur.

Satuk Buğra xanın hakimiyyəti

Qaraxanlı hökmdarı Satuk Buğra:

• 932-ci ildə İslam dinini rəsmi dövlət dini elan etdi. Bununla da Türküstanda əhalinin çox hissəsi İslam dinini qəbul etdi.
• 942-ci ildə xaqan titulunu qəbul etdi. Paytaxtı Kaşqar şəhərinə köçürdü.

Türküstanda İslamın yayılması nəticəsində:

• Türk dilində İslam ədəbiyyatı yaranmağa başladı.
• Qədim türk yazıları ərəb qrafikalı əlifba ilə əvəz olundu.
• X əsrin sonlarında türk dilində ilk dəfə «Quran»ın təfsiri yazıldı (təfsir — «izah etmə», «şərh etmə»).

Genişlənmə və parçalanma

999-cu ildə Qaraxanlılar Qəznəlilərlə birlikdə əsas rəqibi olan Samanilər dövlətini süquta uğradaraq onun ərazilərini öz aralarında bölüşdürdülər. Beləliklə, Qaraxanlı dövlətinin sərhədləri Balxaş gölündən Hindikuş və Qaraqorum dağlarına qədər genişləndi.

Qaraxanlı şəhərləri ticarət yolları üzərində yerləşdiyi üçün inkişaf edirdi. Kaşqar, Balasaqun, Uzgen, Səmərqənd, Buxara, Ürgənc və Termez şəhərləri əsas ticarət mərkəzləri idi.

Qaraxanlı dövlətində vergilər əvvəl birbaşa xaqan xəzinəsinə daxil olurdu. Sonralar vergilərin xaqan sülaləsindən olan ayrı-ayrı şəxslərin xeyrinə toplanmasına başlanıldı. Bu isə feodal özbaşınalığının artmasına və mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsinə səbəb oldu.

1042-ci ildə Qaraxanlılar dövləti feodal dağınıqlığı və daxili çəkişmələr nəticəsində iki hissəyə — Şərqi və Qərbi Qaraxanlı dövlətlərinə parçalanmışdı.

• XIII əsrin əvvəlində qarakitaylar Şərqi Qaraxanlı dövlətinə son qoydu.
• 1212-ci ildə Xarəzmşahlar dövləti Qərbi Qaraxanlı dövlətinə son qoydu. Beləliklə, Qaraxanlı dövləti süqut etdi.

Qəznəlilər dövləti (962–1187)

IX əsrin ortalarından başlayaraq İslam dünyasının siyasi həyatında türk sülalələri aparıcı rol oynamağa başladı. Abbasilər xilafəti zəifləyən zaman onun ərazisində türklər tərəfindən idarə olunan müsəlman-türk dövlətlərindən biri də indiki Əfqanıstanın cənubunda yaradılan Qəznəlilər dövləti idi.

Dövlətin yaranması

İslamın yayıldığı ərazilərə Məvəraünnəhr vasitəsilə gətirilən türk tayfaları Abbasilər xilafətinin və onun vilayətlərinin ərəb və fars mənşəli qubernatorlarının, eləcə də Samanilər dövlətinin xidmətinə qulam (ərəbcə «xidmətçi», «qul») kimi qəbul olunurdular. Türk qulamları Samanilər dövlətindəki daxili çəkişmələrdən istifadə edərək hakimiyyətə sahib olmağa çalışırdılar. Onlardan biri Alptəkin idi.

Alptəkin Samanilər dövlətində hakimiyyətə sahib olmaq arzusuna çata bilmədiyi üçün:

• Əfqanıstanda Qəznə şəhərinə gəlib mövqeyini möhkəmləndirdi.
• 962-ci ildə Qəznəlilər dövlətini yaratdı.

Qeyd: Əfqanıstanda, Qəznə şəhərinin yerləşdiyi ərazidə türklərin mövcudluğu İslamdan əvvəlki dövrlərə gedib çıxır. Qəznəli dövləti dövründə bu əraziyə türk köçmələri davam etmişdir.

Mahmud Qəznəlinin hakimiyyəti (998–1030)

• Qəznəli dövləti qüdrətinin zirvəsinə çatdı.
• Qaraxanlı dövləti ilə birlikdə Samanilər dövlətini süquta uğradıb onun ərazilərini bölüşdürdü.
• Keçmiş samanilər torpaqları — Xorasan, Xarəzm, Sistan və Əfqanıstan — Qəznəli dövlətinə daxil oldu.

Mahmud Qəznəlinin xarici siyasətinin əsası Hindistanın işğalı idi; uzun hakimiyyəti Hindistan yürüşləri ilə əhatə olunur.

Mahmud Qəznəlinin Hindistan yürüşlərinin nəticələri:

• Dövlətin ərazisi daha da genişləndi.
• Şimal-qərbi Hindistan Qəznəli dövlətinə tabe edildi.
• Hindistanın zəngin sərvətlərinə sahib olmaqla dövlət iqtisadi cəhətdən gücləndi.

Qeyd: Çindən Aralıq dənizi sahillərinə qədər uzanan ticarət yollarının Qəznəli ərazisindən keçməsi onun iqtisadi qüdrətini daha da artırdı.

Hindistandakı qələbə xəbərləri bütün İslam aləmində yayıldı. O, Abbasilər xəlifəsindən «sultan» titulunu alan ilk türk hökmdarı oldu. Hindistan yürüşündən sonra Sultan Mahmud Rəy, Həmədan və İsfahan daxil olmaqla Qərbi İranı da idarə etdi. Hakimiyyətinin sonlarına yaxın oğuz-səlcuq tayfalarının Xorasan ərazisinə yerləşməsinə icazə verdi. Elmə xüsusi diqqət yetirərək dövrünün ən məşhur alimlərindən Əl Biruni və ibn Sinanı saraya dəvət edib onları himayə etmişdi.

Mədəniyyət və cəmiyyət

İslam dininin qəbul olunmasından sonra türk cəmiyyətlərində əhəmiyyətli dəyişikliklər baş verdi. Qaraxanlı və Qəznəlilərdə köçəri həyat tərzi yaşayan tayfalar oturaq həyat tərzinə keçdi. Şifahi ədəbiyyat tədricən öz yerini yazılı ədəbiyyata verməyə başladı. Memarlıqdan sənətkarlığa, təhsildən elmə qədər bütün sahələr İslamın yayılması ilə böyük inkişaf yaşadı. Xarəzm, Buxara, Daşkənd və Səmərqənd kimi şəhərlər elm və sənətkarlıq mərkəzlərinə çevrildi.

Qəznəli dövlətinin süqutu

Sultan Mahmudun vəfatından sonra — XI əsrin 30-cu illərində Qəznəlilər dövlətində taxt mübarizəsi qızışdı. Daxili ziddiyyətlər, idarəetmənin zəifləməsi dövləti zəiflətdi.

Dəndənəkan döyüşü (1040):

• Səlcuqlar Qəznəlilərin ordusuna qalib gələrək onun ərazisinin bir hissəsini ələ keçirdilər.
• Qəznəli dövlətinin nüfuzu ciddi zərbə aldı.

XII əsrin ikinci yarısında Qəznəlilərin türk əsilli gurlu tayfaları ilə münasibətləri kəskinləşdi:

• Gurlular Qəznə şəhərinə hücum edib yandırdılar.
• Qəznəli hökmdarı paytaxtı Lahor şəhərinə köçürməyə məcbur oldu.
• Bundan sonra onların hakimiyyəti yalnız Şimal-Qərbi Hindistandan (indiki Pakistan) ibarət idi.
• 1187-ci ildə gurlu tayfaları Qəznəli dövlətinə son qoydu.

Dövlətlərin süqutunu həyata keçirən tayfalar

• Göytürk dövləti — uyğur tayfaları
• Uyğur dövləti — qırğız tayfaları
• Qaraxanlı dövləti — Şərqi Qaraxanlını — qarakitay tayfaları; Qərbi Qaraxanlını — Xarəzmşahlar
• Qəznəlilər dövləti — gurlu tayfaları

Müqayisə cədvəlləri

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Oğuz adı Orxon-Yenisey abidələrində ilk dəfə keçir; 24 boy, «Boz ox» və «Üç ox».
• Qaraxanlı 840-da Qutluq Bilgə Qadir xan tərəfindən yaradılıb; Satuk Buğra 932-də İslamı dövlət dini elan edib.
• 999 — Qaraxanlı + Qəznəlilər Samaniləri süquta uğradıb torpaqları bölüşdürdü.
• Qəznəliləri 962-də Alptəkin yaratdı; zirvə — Mahmud Qəznəli (998–1030).
• Mahmud — ilk türk sultan; Biruni və İbn Sina onun sarayında qorunub.
• 1040 Dəndənəkan — Səlcuqlar Qəznəliləri məğlub etdi; 1187 — gurlular süqut etdirdi.
• Qaraxanlı 1042-də Şərqi/Qərbi olmaqla parçalandı.

DİM qeydləri

• Oğuz → İslam (X əsr ortası) → Yabqu dövləti (950, Yenikənd) ardıcıllığı.
• Satuk Buğra (932, 942) — Türküstanda İslam; ərəb əlifbası; ilk türk dilində Quran təfsiri.
• 999 / Samanilər — Qaraxanlı və Qəznəlilərin birgə qələbəsi; şəhərlər: Kaşqar, Səmərqənd, Buxara.
• Mahmud Qəznəli — Hindistan, «sultan», Biruni/İbn Sina; Mihiraqul xanla müqayisə.
• Süqut cədvəli: qarakitay (Şərqi Qaraxanlı), Xarəzmşahlar (Qərbi), gurlular (Qəznəlilər).