Ümumi tarix · Orta əsrlər · Türk və Şərq xalqları (erkən)

Xəzər xaqanlığı

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 50 / kitab səh. 100–101 / §13

Xəzər xaqanlığı — VII əsrin ortalarından 965-ci ilə qədər mövcud olmuş türk mənşəli dövlətdir. VII əsrin ortalarında Qərbi Göytürk xaqanlığının süqutundan sonra onun ərazisində yaranmışdı; ona görə də Xəzər xaqanlığı Qərbi Göytürk xaqanlığının varisi hesab olunur.

Yaranması və ərazi

Yaradılmasında xəzər, barsil, sabir və b. türk tayfaları iştirak etmişdilər. Bu tayfalar «Xalqların böyük köçü»ndən əvvəl Qafqazda və ona qonşu ərazilərdə yaşayırdılar.

Paytaxtı əvvəlcə Bələncər, Səməndər, sonra isə İdil (İtil) şəhəri olmuşdu. Əhalisinin əksəriyyəti xəzər türkləri, dövlət dili türk-xəzər dili idi.

Dövlətdə birinci şəxs Göytürk xaqanlarının nəslindən olan xaqan, ikinci nüfuzlu şəxs isə xaqanbəyi idi.

Mənbə sitatı

198-ci ildə xəzərlərin və barsillərin birləşmiş qüvvələri Çola (Dərbənd) qapılarını, sonra isə Kür çayını keçib onun sol sahillərinə səpələndilər. Qərbdə Ərdahan, şərqdə Gəncə, şimalda Tiflis, cənubda İrəvan ilə əhatə olunmuş yerlərdə qarapapaq adı ilə tanınan barsillər II–III əsrlərdə böyük yürüşlər nəticəsində həmin ərazilərə yerləşmiş və buraya öz adlarını — Borçalı adını vermişlər.

Siyasi rol və xarici siyasət

Böyük Bulqar dövləti zəiflədikdən sonra onun ərazisinin xeyli hissəsini ələ keçirmişdi. Sasanilərin Azərbaycanda, eləcə də Cənubi Qafqazda möhkəmlənməsinə imkan verməmişdi.

Şərqi Avropa tarixində böyük rol oynamış, ərəblərin Şərqi Avropaya və Dərbənddən şimala hücumlarının, digər tərəfdən özlərindən şimalda yaşayan xalqların Xilafət üzərinə yürüşlərinin qarşısını almışdı.

«Xəzər asayişi dövrü» (VIII–IX əsrlər)

Sıx meşələrdə yaşayan slavyan qəbilələri Xəzər xaqanının icazəsi ilə Desna və Dnepr çayları arasındakı ərazilərə yerləşdilər.
Cənubda ərəb orduları ilə uzunsürən müharibələr aparan xəzərlər şimala doğru çəkilirdilər. Buradakı meşələrdə yaşayan şərq slavyanları xəzərlərə tabe olaraq vergi ödəməyə razılıq verdilər.

Xaqan seçimi adəti

Qədim türk adətinə görə, xaqan olacaq şəxsin boynuna kəmənd atıldıqdan sonra onu sıxmağa başlayır və neçə il hökmranlıq edə biləcəyini soruşurdular. Əgər xaqan bu mərasim zamanı söylədiyi vaxtdan çox hakimiyyətdə qalmaq fikrinə düşərdisə, onu hakimiyyətdən uzaqlaşdırırdılar. Xaqanbəyi isə xaqan qarşısında sədaqət andı içib öz vəzifəsini yerinə yetirməyə başlamamış odun üstündən keçməli idi.

İqtisadiyyat, din və orduda

Xəzərlər dövrümüzə qədər gəlib çatmış böyük şəhərlər salmışdılar. Şəhərlərin əsas əhalisini mərkəzdə yaşayan türklər təşkil edirdi. VIII əsrdə musəvilik (yəhudilik) dövlət dini elan edilsə də, məhkəmə hakimiyyəti bütün dinləri təmsil edən nümayəndələrdən təşkil olunmuş və heç bir dini ayrı-seçkilikə yol verilməmişdi.

İqtisadiyyat əkinçilik, maldarlıq və sənətkarlığa əsaslanırdı. Dövlət ticarətdən, ərazisindən keçən karvan yollarından gömrük rüsumlarından və tabe xalqlardan alınan vergilərdən gəlir əldə edərək güclü ordu yaratmışdı.

Mənbə: Yəhudi-xəzər yazışmasından

Biz Yafəsin oğlu Tağardan törəmişik. Əcdadlarımızın şəcərə kitabından Tağarın on oğlu olduğunu tapdıq. Onların adları belədir: Uyğur, Avar, Barsil, Bulqar, Savir, Peçeneq, Xəzər, Oğuz və s. Biz bu oğullardan 7-ci olan Xəzərin övladlarıyıq.