Uyğur xaqanlığı

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 49 / kitab səh. 97–99 / §12

Uyğur xaqanlığı — Mərkəzi Asiyada, erkən orta əsrlərdə mövcud olmuş türk mənşəli feodal dövlətdir. Dövlətin yaradıcısı Qutluq Bilgə Kül xaqandır; mövcudluq müddəti 744–842-ci illər, paytaxtı Ordu şəhəridir. Ərazisi şərqdə Altay və Mancuriyaya, cənubda Qobi səhrasına qədər uzanırdı.

Uyğurlar haqqında ümumi məlumat

Uyğurlar Mərkəzi Asiyada yaşayan türk tayfalarından idilər. Haqqında ilk məlumatlar II əsrdə verilmişdir. Bir müddət Göytürklərdən asılı olmuş, onlarla və digər türk xalqları ilə birlikdə çinlilərə qarşı mübarizə aparmışdılar. Çin mənbələrinə görə Göytürk xaqanlığının ordusundakı ən mahir oxçular idilər. Göytürklərin zəifləməsindən istifadə edərək onların hakimiyyətinə son qoyub 744-cü ildə Uyğur dövlətini yaratmışdılar.

Abituriyent — vacib tarixlər

Qutluq Bilgə Kül xaqanın hakimiyyəti (744–745)

744-cü ildə karluq və basmıl türk tayfaları ilə birlikdə Göytürk dövlətində Aşina nəslini hakimiyyətdən uzaqlaşdıraraq Uyğur xaqanlığını yaratmış, özünü xaqan elan etmişdi. Ordu şəhərini imperatorluğunun paytaxtı etmişdi. Vəfatından sonra hakimiyyətə oğlu Moyon Çur xaqan gəlmişdi.

Moyon Çur xaqanın hakimiyyəti (745–759)

Taxta çıxması əvvəlcə narazılıqla qarşılansa da, sonradan hakimiyyətini möhkəmləndirə bilmişdi.

Talas vadisindəki döyüşdə (751-ci il) ərəblərlə çinlilər arasında baş verən müharibədə:

• Çinlilər məğlub olaraq Mərkəzi Asiyadan geri çəkildilər.
• Bu zaman Mərkəzi Asiyaya ərəblər deyil, uyğurlar sahib oldular.
• Talas məğlubiyyəti uyğurlara Çinin daxili işlərinə müdaxilə etməyə də şərait yaratdı. Anası türk olan Çin sərkərdəsi imperatoru devirib hakimiyyətə sahib oldu. İmperator hakimiyyətini bərpa etmək üçün uyğurlardan kömək istədi.

Çinə yürüş edərək Çinin paytaxtını tutub hakimiyyətdən uzaqlaşdırılan Çin imperatorunun hakimiyyətini bərpa etmişdi.

Uyğur xaqanları Çində hakimiyyətdə olan Tan sülaləsini himayə edərək onu:

1. Qiyamçıların çıxışlarından;
2. Qonşuluqdakı tibetlilərin hücumlarından qoruyurdular.

Əldə edilən razılığa görə bunun əvəzində çinlilər uyğurlara ipəklə xərac ödəyirdilər.

Bögü xaqanın hakimiyyəti (759–779)

Uyğurlar Çin üzərində nüfuzlarını daha da artırdılar. Çinin bütün ticarət əlaqələri və yolları uyğurların nəzarətinə keçdi. Çinə hücum edən tibetlilər darmadağın edildi — tibetlilərin Çini ələ keçirməsi uyğurların buradakı üstünlüyünə, o cümlədən gəlirlərinə zərbə vura bilərdi. Buna görə də Bögü xaqan tibetliləri məğlub edib Çindən qovdu.

Özü və onun ətrafı maniçiliyi qəbul etdi. Müharibə etməməyi təbliğ edən Maniçilik dini təlimi uyğur türklərinin döyüş ruhunu aşağı saldığından əhali arasında qəbul olunmurdu. Bu isə Uyğur dövlətində dini pərakəndəliyə səbəb olurdu.

Uyğur dövlətinin zəifləməsi və süqutu

IX əsrin əvvəllərində aşağıdakı amillər Uyğur dövlətini zəiflətdi:

1. İqlim dəyişikliyi;
2. Xaqanların sui-qəsd nəticəsində öldürülməsi;
3. Ölkədə maniçiliyin yayılması və dini pərakəndəliyə gətirib çıxarması;
4. Tabe edilmiş tayfaların üsyanları.

IX əsrin 40-cı illərində bunlardan istifadə edən tabe edilmiş tayfalar, o cümlədən qırğızlar üsyan qaldıraraq Uyğur dövlətini süquta uğratdılar.

Uyğur mədəniyyəti

Uyğurlar yüksək şəhər mədəniyyətinə malik xalq olmuşdular. Yeni şəhərlər salır, dağılmış şəhərləri bərpa edirdilər. Ölkənin İpək yolu üzərində yerləşməsi şəhərlərin inkişafına, ticarət əlaqələrinin genişlənməsinə şərait yaratmışdı.

Avropalılardan əvvəl kağız istehsal etmiş, mətbəə yaratmışdılar. Mani dininin yayılması üçün lazım olan kitablar mətbəədə çap olunurdu. Kitab çapını çinlilərdən öyrənmiş, ərəblər isə uyğurlardan mənimsəmiş və Avropaya yaymışdılar.

Uyğur hökmdarları

Müqayisə cədvəlləri

Çinə qarşı mübarizə aparmış türk dövlətləri

• Böyük Hun — Teoman və Mete tanhu
• I Göytürk — Muğan xaqan
• II Göytürk — Bilgə xaqan
• Uyğur — Moyon Çur

I Göytürk və Uyğur dövləti üçün oxşar cəhətlər

• Mərkəzi Asiyada yaranmışdılar.
• Erkən orta əsr türk mənşəli feodal dövlət olmuşdular.
• Çinə uğurlu yürüş etmişdilər.

II Göytürk və Uyğur dövləti üçün oxşar cəhətlər

• Erkən orta əsrlərdə mövcud olan türk mənşəli feodal dövlət idilər.

• Mərkəzi Asiyada yaranmışdılar; Çinə uğurlu yürüş etmişdilər.

• Tibetlilərə qarşı mübarizə aparmışdılar — Dövlət ən qüdrətli dövrünü yaşamışdır

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Uyğur dövlətini 744-cü ildə yaradan — Qutluq Bilgə Kül xaqandır; paytaxt Ordudur.
• 751-ci il Talas döyüşündə Mərkəzi Asiyaya ərəblər deyil, uyğurlar sahib olmuşdur.
• Uyğurları süquta uğratan — qırğız tayfalarıdır (IX əsrin 40-cı illəri).
• Maniçilik Bögü xaqan dövründə qəbul edilib; dini pərakəndəliyə səbəb olmuşdur.
• Kağız və mətbəəni uyğurlar çinlilərdən öyrənib, ərəblər uyğurlardan mənimsəmişdir.
• Uyğurlar Çində Tan sülaləsini himayə edirdilər; müqabilində çinlilər ipək xəracı ödəyirdilər.

DİM qeydləri

• 744–842 — Uyğur xaqanlığının mövcudluq illəri; Ordu paytaxt.
• Talas (751) — Çinlilərin məğlubiyyəti; uyğurların Mərkəzi Asiyada mövqeyi.
• Moyon Çur — Çinə yürüş, Tan sülaləsinin bərpası; Çinə qarşı mübarizə cədvəlində Uyğur hökmdarı.
• Bögü xaqan — tibetlilərə qarşı mübarizə; maniçilik; Mete tanhu ilə müqayisə suallarında.
• Qırğız üsyanı — süqut səbəbi; zəifləmə amillərini (iqlim, sui-qəsd, maniçilik, tayfa üsyanları) bilin.