Göytürk xaqanlığı

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 46–48 / kitab səh. 92–96 / §11

Göytürk xaqanlığı — Mərkəzi Asiyada erkən orta əsrlərdə mövcud olmuş türk mənşəli feodal dövlətdir. Yaradıcıları: I. Bumin xaqan; II. Eltəriş xaqan. Mövcudluq: I Göytürk 552–588; II Göytürk 682–744. Paytaxt: Ötükən. Ərazi: şərqdə Sakit okean, qərbdə Xəzər və Qara dənizləri.

Göytürklər haqqında ümumi məlumat

Göytürklər hun mənşəli, Aşina nəslindən (sülaləsindən) idilər. Asiya Hun (Böyük Hun) dövlətinin süqutundan sonra Altay dağlarının ətəylərində məskunlaşmışdılar. V əsrdə ortalarında türk mənşəli Jujan (Avar) dövlətinə tabe olmuşdular.

Jujanların tabeçiliyi dövründə:

• Dəmirçiliklə məşğul olmuş, jujanlar üçün silah hazırlamışdılar.
• Digər türk tayfaları ilə qarışaraq sayca artmışdılar.

Göytürklər Türk adını ilk dəfə rəsmi dövlət adı olaraq qəbul etmişdilər.

I Göytürk xaqanlığının yaranması. Bumin xaqan

552-ci ildə Aşina nəslinin başçısı Bumin xaqan jujanların (avarların) sərt münasibətinə qarşı üsyan qaldırdı. Nəticədə:

• Onları məğlub edərək I Göytürk dövlətini yaratdı.
• Ötükən şəhərini dövlətin paytaxtı elan etdi.

Ərazinin genişliyinə görə idarəetmə çətin olduğundan dövlət iki hissəyə bölündü:

• Şərq hissəsi (əsas hissə) — Bumin xaqan idarə edirdi.
• Qərb hissəsi — İstəmi xan (yabqu) idarə edirdi.

Yabqu — qədim türk dilində "yavuq" sözündən, "yaxın" mənasında; dövlətdə xaqandan sonra ən vacib şəxs; hakim sülalədən olmalı idi.

Muğan xaqanın hakimiyyəti (553–572)

Bumin xaqandan sonra Göytürk dövlətinin ərazisi sonrakı xaqanlar dövründə xeyli genişləndi. Göytürklər Qafqaz uğrunda mübarizədə həlledici qüvvəyə çevrildi.

Muğan xaqan — müdrik, igid və ehtiyatlı hökmdar dövründə:

• Göytürk dövləti ən qüdrətli dövrünü yaşadı.
• Atası Bumin xaqan dövründə başlanmış jujanlara (avarlara) qarşı mübarizəni davam etdirərək onları uzaqlaşdırdı.
• Dövlətin ərazisini genişləndirmə siyasəti yürütdü.
• Çini və bir sıra qonşu dövlətləri asılı vəziyyətə saldı.

İstəmi xan — Qərb vilayətlərini idarə edən yabqu:

• Xəzərləri göytürklərə tabe etdi.
• Bizansa uğurlu hücumlar etmiş olsa da, diplomatik münasibətləri üstün tutdu. Əsas səbəb — Sasanilər ortaq düşmən idi.
• Sasanilərlə birlikdə Ağ Hun (Eftalit) dövlətini məğlub edərək torpaqlarını aralarında bölüşdürdü.
• Sonradan əvvəlki müttəfiq Sasani dövlətinə qarşı müharibə apardı.

Sasanilər ilə müttəfiqlikdən narazılıq və müharibənin səbəbləri:

1. Sasanilərin göytürklərin vacib ticarət yollarını bağlaması;
2. İstəmi xanın Sasanilərdən əvvəl Ağ hunlara ödədikləri xəracı göytürklərə ödəmələrini tələb etməsi.

Bu müharibədə üstünlük qazanan göytürklər Soqdiana vilayətini ələ keçirdilər.

Muğan xaqan və İstəmi yabqu öldükdən sonra I Göytürk dövlətində hakimiyyət uğrunda varislər arasında mübarizə başladı. Daxili ziddiyyətləri artıran amillər:

1. Anası çinli olan şahzadələrin Çinə yaxınlaşmağa cəhd etməsi;
2. Türk inancına yad olan buddizmin yayılmaq istəyi.

VI əsrin 80-ci illərində I Göytürk dövləti Şərqi və Qərbi Göytürk dövlətlərinə parçalandı. Bu parçalanma xaqanlığın iqtisadi və hərbi gücünü xeyli zəiflətdi. Göytürklər arasındakı çəkişmədən istifadə edən Çin:

• VII əsrin 30-cu illərində Şərqi Göytürk dövlətini asılı vəziyyətə saldı;
• VII əsrin 50-ci illərində Qərbi Göytürk dövlətini asılı vəziyyətə saldı.

Xəzər xaqanlığı Qərbi Göytürk dövlətinin varisi oldu.

I Göytürk dövləti — qısa xülasə

• 552-ci ildə Bumin xan yaratmışdı.
• Paytaxtı Ötükən şəhəri olmuşdu.
• Hökmdarı Muğan xaqan Çini asılı vəziyyətə salmışdı.
• Çin süquta uğratmışdı.

Kür Şad üsyanı

Çin əsarəti dövründə çinlilər Kür Şadın və başqa türk sərkərdələrinin təcrübəsindən istifadə etmək üçün öz ordusunda xidmətə qəbul etmişdi. Çin əsarəti ilə barışmayan göytürklər 639-cu ildə Kür Şadın başçılığı ilə ona qarşı üsyan qaldırdı. 40 nəfərlik döyüşçü ilə Çin sarayına hücum edən Kür Şadın üzərinə göy üzünü örtəcək qədər ox yağdırıldı. Savaş bitdikdən sonra Çin imperatoru vəzirindən soruşdu: "Kür Şad öldürüldümü?" Vəzir cavab verdi: "Xeyir, hökmdarım, Kür Şad ölmədi, sadəcə məğlub oldu".

Qutluq xanın üsyanı. II Göytürk xaqanlığının yaranması

VII əsrin 80-ci illərinin əvvəlində Aşina nəslindən olan Qutluq xanın başçılığı ilə göytürklərin Çinə qarşı azadlıq mübarizəsi həlledici mərhələyə daxil oldu.

682-ci ildə Qutluq xanın Çinə qarşı qaldırdığı üsyan nəticəsində:

• Göytürklər Çin əsarətinə son qoyaraq müstəqilliyini bərpa etdilər və II Göytürk dövlətini yaratdılar.
• Qutluq xan Çinin şimalında yaşayan türkləri birləşdirərək, paytaxt Ötükəndə Eltəriş (eli toplayan, bir yerə yığan) xaqan adı ilə taxta çıxdı.

Göytürklərin yenidən müstəqilliyinin bərpa edilməsində və möhkəmlənməsində Tonyukukun böyük xidmətləri olmuşdur.

Kür Şad üsyanı (639) və Qutluq xanın üsyanı (682) — müqayisə

• Göytürklər tərəfindən qaldırılmışdı. — Göytürklər tərəfindən qaldırılmışdı.
• Çin əsarətinə qarşı baş vermişdi. — Çin əsarətinə qarşı baş vermişdi.
• Qüvvələrin qeyri-bərabərliyi nəticəsində məğlub olmuşdu. — Türklər Çin əsarətindən çıxaraq II Göytürk dövlətini yaratmışdılar.

İltəriş xaqanın hakimiyyəti (682–692)

İltəriş xaqan dövləti gücləndirmək üçün tədbirlər həyata keçirdi:

• Özündən əvvəlki xaqanlardan fərqli olaraq, onların səhvini təkrar etməyərək çinli qızla deyil türk qızı ilə evləndi. Bununla da çinlilərin türk idarəçiliyinə müdaxiləsinin qarşısı alındı.
• Ən yaxın köməkçisi təyin etdiyi cəsur sərkərdə və alim Tonyukuk ordunun və diplomatik işlərin təşkilində səlahiyyətli şəxs oldu.

Qapağan xaqanın hakimiyyəti (692–716)

İltəris xaqanın vəfatından sonra oğlanları Bilgə və Kül Tigin azyaşlı olduğu üçün hakimiyyətə qardaşı Qapağan xaqan gəldi. Onlar Qapağan xaqanla birlikdə dövlətin möhkəmləndirilməsində yaxından iştirak edib təcrübə qazandılar. Bu amil onlara gələcəkdə hakimiyyətə gəlməyə kömək etdi. Qapağan xaqanın hakimiyyəti illərində II Göytürk dövləti daha da gücləndi.

Bilgə xaqanın hakimiyyəti (716–734)

• II Göytürk dövlətinin ən yüksək inkişaf dövrü hesab edilir.
• Dövlət idarəçiliyi daha da möhkəmləndirildi. Dövlətin möhkəmləndirilməsində Bilgə xaqanın yaxın köməkçiləri: qardaşı Kül Tiginin və baş məsləhətçi Tonyukukun böyük rolu olmuşdur.
• Mərkəzi Asiyada olan türk tayfaları Göytürk dövlətinə tabe edildi.
• Göytürklərə qarşı düşmənçilik siyasəti yüridən Çin üzərinə uğurlu yürüşlər edildi.

Qərb tarixçilərinin "Türklərin Bismarkı" adlandırdığı Tonyukuk uzaqgörən şəxsiyyət idi. O, Göytürk dövlətində ordunu, idarə sistemini nizamlamışdı. Onun tövsiyələri, nəsihətləri dövlətin möhkəmlənməsində böyük rol oynamışdır.

Bilgə xaqan çinlilər kimi böyük şəhərlərin ətrafına hasarlar çəkdirmək istəyəndə Tonyukuk buna imkan verməmiş və demişdi: "Bizim ən böyük üstünlüyümüz köçəriliyimizdə, sərbəst hərəkətimizdədir. Çünki hər fürsətdə hücum etməyə və uğursuz vəziyyətlərdə düşmənin təqibindən asanlıqla yayınmağımıza imkan verir".

Bilgə xaqan Çin tipli paytaxt və buddist məbədlər tikdirmək istəyirdi. Tonyukuk bunun da böyük səhv olduğunu göstərmişdi.

II Göytürk hökmdarları

II Göytürk dövlətinin süqutu

Əvvəlcə Tonyukuk və Kül Tiginin, sonra isə Bilgə xaqanın ölümü VIII əsrin 30-cu illərində II Göytürk dövlətinin zəifləməsinə səbəb oldu. Kül Tiginin az yaşlı oğlunun taxta çıxması ilə Göytürk bəyləri arasında hakimiyyət uğrunda çəkişmələr artdı. Şahzadələr arasında hakimiyyət uğrundakı mübarizələr vəziyyəti daha da ağırlaşdırdı.

Bundan istifadə edən uyğurlar və tabe edilmiş digər tayfalar 744-cü ildə II Göytürk dövlətinə son qoydular.

II Göytürk dövləti — qısa xülasə

• 682-ci ildə İltəriş xan yaratmışdı.
• Paytaxtı Ötükən şəhəri olmuşdu.
• Çinə uğurlu yürüş edilmişdi.
• Uyğurlar süquta uğratmışdı.

Göytürk dövlətinin inkişaf sxemi

I Göytürk imperatorluğu (552–588) → parçalanma → Qərbi Göytürk dövləti + Şərqi Göytürk dövləti → Çin əsarəti dövrü (630/50–682) → Qutluq xanın üsyanı (682) → II Göytürk imperatorluğu (682–744)

Müqayisə cədvəlləri

Roma imperiyası və Göytürk dövləti üçün oxşar cəhətlər

• Sasani dövlətinə qarşı mübarizə aparmışdılar.
• İki hissəyə parçalanmışdılar (Roma 395-ci ildə, Göytürk 588-ci ildə).

Bumin və Muğan xaqan üçün oxşar cəhətlər

• Jujanlara (avarlara) qarşı mübarizə aparmışdılar.

İstəmi yabqu və Attila üçün oxşar cəhətlər

• Bizansa qarşı mübarizə aparmışdılar.
• Dövlətin ərazisini xeyli genişləndirmişdilər.

İstəmi yabqu və Alban hökmdarı Cavanşir üçün oxşar cəhətlər

• Xəzərlərə qarşı mübarizə aparmışdılar.
• Bizansla diplomatik münasibətlər saxlamışdılar.

İstəmi xaqan və Fəzl ibn Məhəmməd Şəddadi üçün oxşar cəhət

• Xəzərlərə qarşı mübarizə aparmışdılar.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Göytürklər Aşina nəslindən, hun mənşəlidir; Türk adını ilk dəfə rəsmi dövlət adı kimi qəbul ediblər.
• I Göytürk 552-də Bumin xan tərəfindən yaradılıb; paytaxt Ötükən; 588-də iki hissəyə bölünüb.
• Yabqu — xaqandan sonra ən vacib şəxs; İstəmi xan Qərb vilayətlərini idarə edib.
• Muğan xaqan — ən qüdrətli dövr; İstəmi Ağ hunları Sasanilərlə birlikdə məğlub edib.
• 639 / Kür Şad — məğlub; 682 / Qutluq — II Göytürk yaradılıb.
• İltəriş türk qızı ilə evlənib (çinli qız səhvi təkrar etməyib); Tonyukuk — "Türklərin Bismarkı".
• 744 — uyğurlar II Göytürkü süquta uğradıb; I Göytürkü isə Çin süquta uğratmışdı.

DİM qeydləri

• I Göytürk (552–588) və II Göytürk (682–744) — iki dövr; hər ikisinin paytaxtı Ötükən.
• Bumin → Muğan → parçalanma → Çin əsarəti → Qutluq (682) → İltəriş → Qapağan → Bilgə → süqut (744).
• İstəmi yabqu — Bizans, Sasanilər, Ağ hunlar, Xəzərlər; müqayisə sualları (Attila, Cavanşir, Fəzl ibn Məhəmməd).
• Tonyukuk — köçərilik üstünlüyü, buddizm və şəhər tikintisinə qarşı; dövlətin möhkəmlənməsi.
• Kür Şad (639) vs Qutluq (682) — müqayisə cədvəli DİM suallarında tez-tez.
• 744 — Uyğur xaqanlığına keçid; Göytürk mövzusunun sonu.