Ağ Hun imperatorluğu

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 45 / kitab səh. 89–91 / §10

Ağ Hun imperatorluğu — IV əsrin II yarısından 567-ci ilə qədər Mərkəzi Asiyada mövcud olmuş türk mənşəli dövlətdir. Ərazisi Qafqazdan Hindistana qədər geniş sahəni əhatə edirdi. V əsrdə Eftal (Abdal) xanın adı ilə Eftalitlər (Abdallılar) dövləti kimi də tanınırdı. Paytaxt: Sakala şəhəri.

Ağ hunlar haqqında ümumi məlumat

Ağ hunlar Qafqazdan Hindistana qədər geniş ərazilərdə məskunlaşmışdılar. Mənbələr Azərbaycanda qədim dövrlərdə kadusi, orta əsrlərdə isə abdal adlandırılan tayfaları ağ hunlar hesab edirlər — bu, Ağ hunların Qafqazda, o cümlədən Azərbaycan ərazisində iz buraxdığını göstərir. Antioxyalı İohan kadusiləri Ağ hunlar hesab edir. "Pyotrun həyatı" adlı mənbədə isə ağ hunlar iverlərin (qədim gürcü tayfası) qonşusu olduğu və İver hökmdarı Farsmanın ağ hunların köməyi ilə hakimiyyətə gəldiyi qeyd olunur.

Asiya Hun (Böyük Hun) xaqanlığının dağılmasından sonra:

• hunların böyük hissəsi İdil (Volqa) çayından qərbə;
• hunların bir qismi isə Qərbi Türküstana köç etdilər.

IV əsrin II yarısında Ağ Hun dövləti yarandı.

Ağ Hun dövlətinin sərhədləri Monqolustanın qərbindən — Qobi çölündən Xəzər dənizinə qədər çatırdı. Ərazisi Mərkəzi Asiya, Əfqanıstan və Şimal-Qərbi Hindistanın bir hissəsini əhatə edirdi. Qərbdə Sasani, şimalda Göytürk dövləti ilə qonşu idi. V əsrdə hakimiyyətdə olmuş Eftal (Abdal) xanın adı ilə Eftalitlər (Abdallılar) dövləti kimi də tanınırdı. Paytaxtı Sakala şəhəri olmuşdu.

Ağsuvar xanın hakimiyyəti

430-cu ildə hakimiyyətə gəlmiş Ağsuvar xan dövründə Ağ Hun dövləti fəal xarici siyasət yürüdərək qonşu əraziləri ardıcıl olaraq özünə tabe etdi. Bu dövrdə dövlətin sərhədləri genişlənərək Mərkəzi Asiyanın strateji ticarət yollarına nəzarət gücləndi.

Ağ hunlar Sasanilərə qarşı apardıqları qalibiyyətli müharibələrlə Qərbi Asiyada mövqelərini möhkəmləndirdilər:

• V əsrin ortalarında İranın şərqinə və Türküstana hakim oldular.
• 484-cü ildə Sasanilər üzərində növbəti qələbədən sonra Mərv yolu üzərində yerləşən Heratı tabe etdilər.

Sasani dövləti ilə münasibətlər əvvəlcə müttəfiqlik xarakteri daşıyırdı. Ağsuvar xan Firuz şaha Sasani taxtına çıxmaqda yaxından kömək göstərmişdi — bu, Ağ hunların Sasani daxili siyasətinə təsir göstərmə qabiliyyətini sübut edirdi. Lakin bu hadisədən az sonra Firuz şah Ağsuvar xana qarşı çıxaraq Ağ hunlarla müharibəyə başladı. Beləliklə, əvvəlki müttəfiqlik tez bir zamanda açıq rəqabətə çevrildi. Müharibə zamanı Ağsuvar xan **"Turan taktikası"**ndan istifadə edərək Sasani ordusunu mühasirəyə aldı. Firuz şah hər iki ordunun döyüşçüləri qarşısında Ağsuvar xanın qarşısında diz çöküb bağışlanması üçün yalvardı. Ağsuvar xan tərəfindən bağışlanan Firuz şah çox keçmədən yenidən Ağ hun torpaqlarına soxuldu.

Ağsuvar xan döyüşdən əvvəl Sasani ordusunun hücum edəcəyi yollarda üstüörtülü xəndəklər qazdırdı. Firuz şah da daxil olmaqla bu xəndəklərə düşən Sasani ordusu məhv oldu.

Firuzdan sonra Sasani taxtına çıxan oğlu I Qubad Məzdəkilər hərəkatı nəticəsində ölkədən qovularkən Ağ hun hökmdarına sığındı. Ağ hun hökmdarı:

• Öz qızını I Qubada ərə verdi;
• Məzdəkilər hərəkatının yatırılmasında I Qubada kömək etdi.

I Qubaddan sonra Sasani dövlətində hakimiyyətə gəlmiş Xosrov Ənuşirəvanın anası Ağ Hun hökmdarının qızı idi.

Mihiraqul xanın hakimiyyəti (VI əsrin I yarısı)

VI əsrin əvvəlində hakimiyyətə gələn Mihiraqul xan dövrü Ağ Hun imperatorluğunun tarixi üçün dönüş nöqtəsi oldu — dövlət bu illərdə ən qüdrətli dövrünü yaşadı. Ağ hunlar yaxşı təlim görmüş, nizam-intizamı yüksək orduya malik idilər. Xüsusilə, Ağ hun ordusunda 700-dən çox döyüş fili olması onların Şərqdəki hərbi üstünlüyünün əsas göstəricilərindən biri idi; fil qoşunları həm döyüş meydanında psixoloji təsir göstərir, həm də sərt zirehlə təchiz olunmuş düşmən qoşunlarına qarşı effektiv silah rolunu oynayırdı.

Mihiraqul xanın hakimiyyəti illərində Ağ hunlar Hindistan istiqamətində fasiləsiz hərbi yürüşlər təşkil etdilər. Bu yürüşlərin nəticəsində bütün Şimal-Qərbi Hindistanın işğalı başa çatdırıldı. Beləliklə, Ağ Hun dövlətinin ərazisi Hindistanın şimalından Aral gölünə, Tibet dağlarından Xəzər dənizi sahillərinə qədər uzanan nəhəng imperiyaya çevrildi. Bu geniş ərazi dövlətin beynəlxalq siyasətdə əsas qüvvələrdən biri kimi tanınmasına səbəb oldu, lakin eyni zamanda idarəetmə çətinliklərini də artırdı.

Ağ Hun imperatorluğunun süqutu

Zəifləmənin səbəbləri

1. İmperiyanın ərazilərinin genişlənməsi ilə idarəetmədə yaranan çətinliklər;
2. Tabe edilən ərazilərdə mərkəzi hakimiyyətə qarşı etirazların başlaması;
3. Ərazisində müxtəlif dinlərin yayılması;
4. Feodal əyanların müstəqillik arzularının güclənməsi.

567-ci ildə Göytürk və Sasani dövlətlərinin birləşmiş qüvvələrinin hərbi müdaxiləsi nəticəsində Ağ Hun imperatorluğu süqut etdi, torpaqları isə həmin dövlətlər arasında bölüşdürüldü.

Müqayisə cədvəlləri

Attila və Mihiraqul xan üçün oxşar cəhətlər

• Güclü ordu yaratmış, imperatorluğun qüdrətini artırmışdılar.

Qərbi hunlar və Ağ hunlar üçün oxşar cəhətlər

• Hər ikisi türk mənşəli idilər.
• "Xalqların böyük köçü" dövründə — eyni əsrdə dövlət yaratmışdılar.
• Böyük Hun dövlətinin süqutundan sonra Xalqların böyük köçündə iştirak etmiş, bir hissəsi Azərbaycan ərazisində məskunlaşmışdılar.

Qərbi Roma və Avropa Hun imperiyası üçün oxşar cəhətlər

• Eyni əsrdə tabe edilən tayfaların hücumu nəticəsində süqut etmişdilər.

• Tibetlilərə qarşı mübarizə aparmışdılar — Dövlət ən qüdrətli dövrünü yaşamışdır

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Ağ hunlar cənub-qərbə (Mərkəzi Asiyanın cənubuna) köçənlərdir; Qərb hunları İdil çayını keçib qərbə gedənlərdir.
• Azərbaycanda kadusi/abdal tayfaları ağ hunlarla əlaqələndirilir.
• V əsrdə dövlət Eftalitlər (Abdallılar) adı ilə də tanınır; paytaxt Sakaladır.
• Ağsuvar xan — "Turan taktikası", üstüörtülü xəndəklər; Firuz şahı bağışlayıb, sonra yenidən məğlub edib.
• Mihiraqul — 700+ fil; Şimal-Qərbi Hindistanın işğalı; ən qüdrətli dövr.
• Süqut 567-də — Göytürk + Sasani birləşmiş qüvvələri.
• I Qubad Ağ hun hökmdarına sığınmış; Xosrov Ənuşirəvanın anası Ağ hun xanımıdır.

DİM qeydləri

• IV əsrin II yarısı – 567 — Ağ Hun imperatorluğunun mövcudluq dövrü.
• Qərbi vs Ağ hun müqayisəsi — hər ikisi türk, eyni əsrdə dövlət, Böyük Hun süqutundan sonra köç.
• Attila / Mihiraqul — güclü ordu, imperatorluğun zirvəsi; müqayisə sualları.
• Ağsuvar + Sasani — Firuz, I Qubad, Məzdəkilər, Xosrov Ənuşirəvan ailə bağları.
• 567 süqut — Göytürk və Sasani; torpaqlar bölüşdürülür.
• Zəifləmə səbəbləri: ərazi genişliyi, etirazlar, dinlər, feodal əyanların müstəqillik arzusu.