Qərbi (Avropa) Hun imperatorluğu

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 42–44 / kitab səh. 84–88 / §9

Qərbi (Avropa) Hun imperatorluğu — IV–V əsrlərdə Mərkəli və Şərqi Avropada mövcud olmuş türk mənşəli dövlətdir. Yaradıcısı: Balamir xan. Mövcudluq: IV əsrin 70-ci illəri – 470. Paytaxt: Kiy, Sunbayıl. Ərazi: şərqdə İdil çayı, qərbdə Reyn çayı, şimalda Baltik dənizi, cənubda Balkan yarımadası.

Hunlar haqqında ümumi məlumat

Hunlar qədimdə Ön Asiyadan Sakit okean sahillərinə qədər böyük bir ərazidə məskunlaşmışdılar. Bura Azərbaycan ərazisi də daxil idi. Hunların adlarına Çin mənbələrindən başqa e.ə. IV əsrdən başlayaraq Siz yazılarında, gürcü mənbələrində, antik dövr xəritələrində də rast gəlinir.

Midiya Hun torpaqlarından uzaq deyildi. Hunlar qədim dövrlərdən Midiyanın romalıların bilmədikləri giriş yollarına bələd idilər. İskit hökmdar nəslinə mənsub olan, sonralar Roma sarayındakı danışıqlarda iştirak etmiş iki hun sərkərdəsi Vasix və Kursix Qara dəniz sahillərindən keçib Midiyaya girdi. Onlar düşmənlər tərəfindən təqib edildiklərindən yaxınlıqdakı dənizin içərisindən alov çıxan qayalıqların yanından keçib, şimala doğru gedərək yenidən hunlarla birləşdilər.

"Kimmer" gürcü dilində "pəhləvan"; "iskit" sözü pəhləvi dilində "igid" mənasını verir. Hunların adı da almanların və qərb slavyanlarının dillərində "bahadır", "igid" mənalarında işlənir. Orta əsrlərdə Göyçə gölü "Gələhun" adlandırılmışdır. "Hun qalası" və Tovuzda "Hun dərəsi" adlı toponim qorunub saxlanılır və buranın əhalisi özlərini hunların varisləri hesab edir.

"Xalqların böyük köçü"

Asiya Hun (Böyük Hun) xaqanlığının mövcud olduğu dövrdə (e.ə. 220 – e.ə. 58) türk xalqları geniş ərazilərdə yaşamağa başladılar. Asiyadakı türk tayfalarının yaşadıqları ərazilər əsasən sərt iqlimə malik çöl idi. Əsas məşğuliyyəti yaylaq maldarlığı və ovçuluq olan türklər eramızın ilk əsrlərində yeni köç etməyə başladılar. Qərbə doğru köç edən türk tayfalarını ümumilikdə hun adlandırırdılar.

• Cənub-qərbə — Mərkəzi Asiyanın cənubuna köçən hunları Ağ hunlar;
• İdil çayını keçib şimal-qərbə — Ön Asiya istiqamətinə köçən hunları isə Qərb və ya Avropa hunları adlandırılır.

Qərbə köçən hunların təzyiqi ilə alanlar, qotlar və b. xalqlar da Mərkəzi və Qərbi Avropaya köç etdilər. Bu köçlər tarixdə "Xalqların böyük köçü" adlanır.

Türk xalqlarının köç etməsinin səbəbləri

"Xalqların böyük köçü" haqqında əsas faktlar

• Eramızın IV–VII əsrlərini əhatə etmişdir.
• Hun tayfalarının qərbə doğru hərəkəti ilə başlamışdı.
• Hunların təsiri altında alanlar, qotlar və b. köç etmişlər.
• Köç zamanı türklər əsas rol oynamışdılar.

Köçdə iştirak etmiş xalqlar

Hun · Alan · Qot · Slavyan

Qərbi (Avropa) Hun dövlətinin yaranması

Qərb hunlarının ilk başçısı Tanrı xan idi. II–III əsrlərdə hun-barsil tayfaları Tanrı xanın başçılığı ilə Azərbaycanın şimalında möhkəmlənərək Anadoluya yürüş etdilər. 374-cü ildə Qərb hunlarının başçısı Balamir oldu.

Avropa xalqlarının həyatında dərin iz qoyan hunlar Avrasiyanın siyasi xəritəsinin və siyasi quruluşunun, xalqların yaşadıqları ərazilərin dəyişməsinə səbəb oldu. Yeni ictimai münasibətlər — feodalizm quruluşu yaranmağa başladı.

Hunlar qərbə hərəkət (köç) edən zaman

IV əsrin 70-ci illərində Balamir xanın başçılığı ilə:

• Don və İdil (Volqa) çayları arasındakı alanları sıxışdıraraq onların hakimiyyətində olan əraziləri ələ keçirdilər.
• Osqot kralını məğlub etdilər.

Bir hissəsi Cənubi Qafqaza və Anadolunun şərqinə yürüş etdilər. Daha sonra Xəzər dənizinin qərb sahillərindən keçib şimaldakı hunlarla birləşdilər. Şimali Qafqazı və Qara dənizin şimal sahillərini ələ keçirib Dunay çayı istiqamətində hərəkət etdilər. Don çayını keçib Azovətrafı ərazini, Terek və Kubanı ələ keçirdilər. Krıma doğru hərəkət edərək orada yaşayan qotları məğlub edib öz dövlətlərini yaratdılar. Beləliklə, "Xalqların böyük köçü"nün gedişində Qərbi (Avropa) Hun dövləti yarandı. Avropa Hun dövlətinin ilk hökmdarı Balamir xan oldu.

Sonra Macarıstan ərazisində məskunlaşaraq Cənub-Şərqi Avropanın İdil çayından Dunay çayına qədər ərazidə nəzarəti ələ keçirdilər.

Attila. Qərbi Hun dövlətinin qüdrətli dövlətə çevrilməsi

434-cü ildə hakimiyyətə Attila və qardaşı Bleda gəldi. 445-ci ildən Attila ölkəni tək idarə etməyə başladı. Attilanın hakimiyyət illərində (434–453) Avropa Hun dövləti qüdrətli dövlətə çevrildi. Avropanın xeyli hissəsi Qərbi Hun dövlətinin tərkibinə qatıldı.

Avropa mənbələrinə görə möhkəm iradəyə və iti ağla malik Attila adamları asanlıqla öz təsirinə ala bilir, tabeçiliyində olanların xəyanətlərini bağışlamır, onları sərt cəzalandırırdı. Buna görə də orduda sərt nizam-intizam mövcud idi. Attila orta boylu, enlikürək, qara saçlı, seyrək saqqallı idi. Attilada həm də alicənablıq və xeyirxahlıq keyfiyyətləri var idi. Avropa əhalisi Attilaya "Dünyanı titrətmək üçün doğulan", "Tanrı qırmancı Attila" adı vermişdi. Avropa tarixçiləri Attilanı Makedoniyalı İskəndər və Yuli Sezarla eyniləşdirirdilər.

Attilanın Bizansa (Şərqi Romaya) yürüşü

434-cü ildə Attila Bizans (Şərqi Roma) ilə müqavilə bağladı. Bu müqavilə ilə:

1. Hunlarla Bizans arasında ticarət əlaqələri tənzimləndi.
2. Attila Bizansı illik xərac ödəməyə məcbur etdi və qərbdəki hakimiyyətini möhkəmləndirməyə nail oldu.

Bizans imperatoru hər vasitə ilə hunları zəiflətməyə, onlara tabe olan xalqlara hədiyyələr verməklə ayağa qaldırmağa çalışırdı. Buna görə Attila Bizansın paytaxtı Konstantinopolun qala divarlarına qədər irəlilədi. Çətin vəziyyətə düşən Bizans imperatoru 447-ci ildə Attila ilə danışıqlara başladı və böyük məbləğdə illik bac verməyə razılaşdı.

Attilanın Qərbi Romaya yürüşü

Bizans səfərindən sonra Attila Qərbi Roma imperiyasına yürüşə başlayaraq:

• Qalliyaya (indiki Fransaya) hərbi səfər təşkil etdi.
• Burqundiyanı ələ keçirib Fransanın Orlean şəhərinə çatdı.

451-ci ildə Katalaun çölündə Aetsinin başçılıq etdiyi Roma ordusu ilə Attilanın ordusu arasında döyüş baş verdi. Roma ordusunda hunların məğlub etdiyi qot, frank və Şərqi Avropanın çoxlu muzdu döyüşçüsü iştirak edirdi.

Katalaun döyüşü nəticəsində:

• Hər iki tərəfdən minlərlə döyüşçü həlak oldu.
• Tərəflərdən heç biri uğur qazanmadı.
• Gecə ikən Roma ordusu geri çəkildi.
• Roma ordusunda yayılmış xəstəliyin öz əsgərlərinə keçməsindən ehtiyat etdiyi üçün Attila Roma ordusunu təqib etmədi və yeni səfərə hazırlaşdı.

Attila Qərbi Roma imperiyasının bir sıra ərazilərini ələ keçirərək xeyli qənimət əldə etdi. Katalaun döyüşündə Romanın tərəfində döyüşdükləri üçün qotları cəzalandırdı. Hunlar Roma şəhərinə qədər irəlilədilər. Lakin Attila Roma papasının (Qərbi Avropada xristianların dini başçısı) xahişi və yalvarışlarını nəzərə alaraq Roma şəhərini tutmadı. Amma hunlar Qərbi Roma üzərində üstünlük qazandılar.

Katalaun döyüşündən əvvəl Attila öz döyüşçülərinə müraciət etdi: "Biz döyüşdə romalıların nə qədər aciz olduqlarını bilirik. Onlar nəinki ilk yara aldıqda, hətta döyüş meydanından qalxan tozu gördükdə belə öz cəsarətlərini itirirlər. Onlar bir yerə toplaşıb, qalxanları arxasında gizlənməmiş siz alanları dəf edərək vestqotları cinahdan vurun. Qəlbləriniz cəsarətlə dolsun! Hunları heç vaxt tərk etməyən qeyrətinizi göstərin! Yaralananlar düşmən meyitindən dağlar yaratsın. Azov bataqlıqlarından bu döyüş meydanına bizləri ulularımız gətirmədimi? Bizi bu meydanda şərəf gözləyir..."

Aetsi — atası alman (qot) və anası romalı idi. Uşaqlıqda hunlara əsir düşmüş və Attila ilə uşaqlıq dostu olmuşdu. Hər ikisi at çapmaq və ox atmaqda bərabər idi. Aetsi əsirlikdən azad olunduqdan bir qədər sonra Roma ordusunun başçısı təyin edilmişdi. Aetsinin hun dilini yaxşı bilməsi, hunların döyüş taktikası ilə tanışlığı və hərbi bacarığı onun bu vəzifəyə təyin olunmasında mühüm rol oynamışdı.

Avropa Hun dövlətinin süqutu

Qərbi Roma səfərindən sonra Sasanilər üzərinə yürüşə hazırlaşarkən Attila 453-cü ildə müəmmalı şəkildə vəfat etdi. Onun ölümündən sonra hunlara tabe edilmiş qotlar və digər xalqlar üsyan qaldırdılar.

Attiladan sonra hakimiyyətə gələn böyük oğlu qiyam qaldırmış alman tayfaları ilə döyüşdə qəhrəmancasına həlak oldu. Bu hadisədən sonra:

• hunlar Qara dənizin şimalında, Qafqazda, Macarıstanda məskunlaşdılar;
• Attilanın kiçik oğlu Cəbə xan Macarıstanda yeni dövlət yaratdı. Macarlar Cəbə haqqında çoxsaylı əfsanələr yaratmış və onun şərəfinə indiki Macarıstanın paytaxtı Budapeştdə heykəl qoymuşdur.

470-ci ildə Avropa Hun dövləti süqut etdi.

VI əsrdə yaşamış frank tarixçisi Cəbənin əfsanəsini belə qeyd edir: Cəbənin vəfatından sonra hunlardan onu əvəz edən kimsə olmadı. Düşmənlər hücum edəndə frank sərkərdələri "Cəbə daha yoxdur, indi sizi kim xilas edəcək?" dedilər. Bu anda göydə ulduzların işıqlandırdığı ağ bir yol göründü; səmadan enən Cəbə öz ordusu ilə yerə enərək frank işğalçılarını darmadağın etdi. Bundan sonra da o, üç dəfə "Döyüşçülərin səma yolu" ilə yerə enərək xalqını qorudu.

Qeyd: Türk xalqları və macarlar hunların varisləri hesab olunur.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Qərbə köçən hunlar İdil çayını keçib şimal-qərbə gedənlərdir; Ağ hunlar cənub-qərbə (Mərkəzi Asiyanın cənubuna) köçənlərdir.
• Avropa Hun dövlətini Balamir xan yaratmışdır (374); ilk başçı Tanrı xan idi.
• Attila 434-də hakimiyyətə gəlib; 445-dən tək idarə edir; 453-də vəfat.
• Katalaun (451) — heç bir tərəf qalib gəlməyib; Roma ordusu gecə geri çəkilib.
• Attila Roma papasının xahişi ilə Roma şəhərini tutmamışdır, amma üstünlük qazanmışdır.
• Süqut 470-də; Attiladan sonra qotlar üsyan qaldırıb.
• Aetsi — hun dilini bilən Roma başçısı; Attilanın uşaqlıq dostu.

DİM qeydləri

• "Xalqların böyük köçü" — IV–VII əsrlər; hunların qərbə hərəkəti; alan, qot, slavyan iştirakı.
• Köç səbəbləri: iqtisadi, siyasi, sosial — üç qrup.
• Balamir → Attila → süqut ardıcıllığı; paytaxt Kiy, Sunbayıl.
• 447 / Bizans — Konstantinopol divarlarına qədər; illik bac.
• 451 / Katalaun — Aetsi; qot və frank Roma tərəfində.
• Feodalizm hunların Avropa hücumları ilə əlaqələndirilir — kitabda birbaşa qeyd.
• Cəbə xan — Macarıstan, Budapeşt heykəli; türk xalqları və macarlar varis hesab olunur.