Feodal münasibətlərin meydana gəlməsi

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 41 / kitab səh. 81–83 / §8

Feodalizm — orta əsrlərdə yaranmış, torpağa əsaslanan sosial-iqtisadi və siyasi sistemdir. Kral hərbi və digər xidmət müqabilində yaxın adamlarına feod adlanan torpaq verirdi. Bu torpaqların sahibi feodal adlanırdı. Ona görə də yeni yaranan ictimai münasibətlər feodalizm adlanır. Feodalizmin ilk əlamətləri quldarlıq quruluşu dövründə yaranmağa başlamışdı. Şərq ölkələrində feodal münasibətlərin yaranması və inkişafı Avropadan fərqlənirdi.

Şərqdə feodalizm

Şərqdə feodalizm dövlət feodalizmi adlanan xüsusi formada inkişaf etdi:

• Cəmiyyətin əsas istehsal qüvvəsi azad kəndlilər idi.
• Suvarma sistemləri və əkinə yararlı torpaqlar dövlətə məxsus olduğundan yeni yaranan ictimai quruluş dövlət feodalizmi adlanırdı. Kəndlilərin əksəriyyəti vergini dövlətə ödəyirdi.
• Tayfa münasibətləri və quldarlığın bəzi qalıqları qorunub saxlanıldığından Şərqdə yaranan dövlətlər coğrafi məkanla deyil, sülalə adları ilə tanınırdı.
• Feodalların torpaq sahibkarlığının irsi və şərti olmaqla iki forması var idi:
  1. İrsi torpaq sahibkarları olan feodallar əsasən keçmiş quldarların nəsillərindən idi.
  2. Şərti torpaq sahibkarları feodu qulluq müqabilində dövlətdən alırdılar. Onların bu torpaqları satmaq, bağışlamaq hüquqları yox idi.
• Suvarma sistemləri böyük xərc tələb etdiyindən feodalların şəxsi təsərrüfatları yox idi. Onlar gəlir əldə etmək üçün xüsusi mülkiyyətlərində olan, qulluq qarşılığında aldıqları torpaqları kəndlilərə icarəyə verirdilər.

Qərbdə feodalizm

Avropada feodal münasibətlərin yaranması aşağıdakılarla müşayiət olunurdu:

1. Roma imperiyasının dağılması;
2. Qonşu xalqların hücumları;
3. Xristian dininin yayılması.

Nəticədə Qərbi Roma torpaqlarında yerləşən xalqlar öz dövlətlərini yaratdı. Keçmiş tayfa başçıları krala çevrilir və ələ keçirdikləri torpaq sahələrini orada yaşayan kəndlilərlə birlikdə hərbi və digər xidmət müqabilində keçmiş döyüşçülərinə verirdilər.

Şərqdəki feodal münasibətlərdən fərqli olaraq qərbdə xidmət qarşılığında verilən torpaqlar irsən keçirdi. Krallıqların əraziləri böyüdükcə paylanan torpaqların sahələri də genişlənirdi. Feodal adlanan bu torpaq sahibləri torpaqlarını özlərindən asılı olan vassallarına paylayırdılar. Nəticədə "feodal nərdivanı" yaranır və feodal pərakəndəliyi artırdı.

Artan feodal pərakəndəliyi ticarət əlaqələrinin tədricən zəifləməsinə səbəb olurdu. Buna görə də ayrı-ayrı feodal mülklərində yaşayan sənətkarların düzəltdikləri məhsullar bazara çıxarmaq üçün yox, orada yaşayan əhalinin tələbatını ödəmək üçün nəzərdə tutulurdu. Bu cür istehsal üsulu natural təsərrüfat adlanırdı.

Feodalizm torpağa əsaslanan sosial-iqtisadi və siyasi sistem idi.

Avropada kəndlilər

Avropada kəndlilər azad və təhkimli olmaqla iki qrupa bölünürdü. Əksəriyyəti təhkimli kəndlilər idi.

Təhkimli kəndlilər:

• Torpağa bağlı idilər, lakin qul deyildilər.
• Feodalın icazəsi olmadan yaşadıqları torpağı tərk edə bilmirdilər.
• Feodalın icazəsi olmadan evlənə və miras qala bilmirdilər; hüquqi hüquqları yox idi.
• Feodallar onları torpaqdan ayrıca satıb-alına bilməz, yalnız torpaqla birlikdə satıb-alına bilərdilər.
• Feodalizm inkişaf etdikcə azad kəndlilər tədricən təhkimli kəndliyə çevrilirdilər.

Malikanə sistemi

Feodal münasibətlər qarşılıqlı hüquq və öhdəliklərə əsaslanırdı. Feodal kəndliyə ev və əkin üçün torpaq verirdi; kəndli isə feodalın torpağında işləyir, mal-qara otaldır və digər xidmətlər göstərirdi.

Malikanə natural təsərrüfat əsasında fəaliyyət göstərirdi — gündəlik ehtiyacların demək olar ki, hamısı (yemək, dəmir alətlər, geyim) malikanədə istehsal olunurdu.

Kəndlilər kiçik bir və ya iki otaqlı evlərdə yaşayırdılar. Uşaqlar çox kiçik yaşdan sahədə və ya evdə işləyirdilər. Xəstəliklər və yemək çatışmazlığına görə orta əsrlərdə kəndlinin orta ömrü təxminən 35 il idi. Kəndlilər sosial mövqelərinin Tanrı tərəfindən müəyyən edildiyinə inanırdılar.

Ticarət və sənətkarlığın inkişafı ilə natural təsərrüfat zəifləməyə başladı; satış üçün məhsul istehsalı artdı. Feodallar vergiləri tədricən məhsul yox, pul ilə tələb etməyə başladılar. Orta əsrlərdə Şərq və Qərbdə kəndli vergiləri arasında əhəmiyyətli fərq yox idi. Kəndlilər gəlirlərinin 1/10 hissəsini kilsəyə verirdi.

Feodalizm dövründə kəndlilərin əsas istismar formaları

• İldə müəyyən günlərdə feodalın torpağında pulsuz əmək — bəzən həftədə 3 gün feodalın torpağında işləmək. — Kəndlinin becərdiyi məhsulun bir hissəsini feodala və ya dövlətə vergi kimi ödəmək. Uzun müddət əsas istismar forması olmuş, orta əsrlərin sonlarına yaxın pul vergisi ilə əvəz olunmuşdur.

Erkən orta əsrlərdə Qərbi Avropada "feodal nərdivanı"

Feodal quruluşu hüquq və öhdəliklərə əsaslanırdı. "Feodal nərdivanı"nın ən yuxarısında kral, ondan aşağıda hersoq və qraflar, sonra baron, daha sonra isə cəngavərlər dayanırdı.

Feod torpağı alan şəxs vassal adlanırdı. Feodal torpaq sahəsi aldığı, ondan yuxarıda olan feodala sədaqət andı içir və vassalına çevrilirdi. Yuxarı pillədə dayanan feodal aşağı pillədə dayananın senyoru sayılırdı. Vassal ancaq senyorundan əmr ala bilərdi. Bu dövrdə Avropada belə deyim yaranmışdı: "Vassalımın vassalı, mənim vassalım deyildir".

Feodal nərdivanı

• 1. Kral — Bütün feodalların başçısı, qraf və hersoqların senyoru idi.
• 2. Qraf və hersoqlar — Kralın vassalı, baronların senyoru idi.
• 3. Baronlar — Hersoq və qrafların vassalı, cəngavərlərin senyoru idi.
• 4. Cəngavərlər — Xırda feodallar olub, baronların vassalı idi.

Orta əsrlərdə davamlı olaraq bir-biri ilə vuruşan zadəganların ədavəti Avropanı əsrlər boyu parçalanmış vəziyyətdə saxladı. Feodallar müharibə yolu ilə öz mülklərini müdafiə edir, yeni ərazilər ələ keçirir və sərvətlərini artırırdılar.

Vassalın öhdəlikləri (mənbə)

Öz senyoruna sədaqət andı içən vassal 6 qaydanı yadda saxlamalıdır (Şartr yepiskopu Fulbertin vassal və senyorun qarşılıqlı öhdəlikləri haqqında Akvitaniya hersoqu Gilyoma məktubu):

1. Senyorunun bədəninə xəsarət yetirə biləcək hərəkət etməməlidir;
2. Onun sirlərini verməməli və qalalarının təhlükəsizliyinə xələl gətirməməlidir;
3. Məhkəmədə senyorunun hüquqlarına zərər vuran addım atmamalıdır;
4. Onun mülkiyyətinə ziyan vurmamalıdır;
5. Senyorunun asanlıqla nail ola biləcəyi şeylərə mane olmamalıdır;
6. Mümkün olan şeyi müşkülə (çətinliyə) çevirməməlidir.

Şərq və Qərb feodalizminin müqayisəsi

Tipik səhvlər

• Şərqdə feodalizm dövlət feodalizmidir; əsas istehsal qüvvəsi azad kəndlilərdir, vergi dövlətə ödənilir.
• Qərbdə torpaq irsən keçir; Şərqdə şərti feodallar torpağı satıb-bağışlaya bilməz.
• Avropada kəndlilərin əksəriyyəti təhkimlidir — qul deyil, torpağa bağlıdır.
• Biyar — pulsuz əmək; töycü — məhsul vergisi.
• Feodal nərdivanında ən yuxarıda kral, ən aşağıda cəngavərlər (xırda feodallar) dayanır.
• "Vassalımın vassalı, mənim vassalım deyildir" — vassallıq prinsipinin klassik ifadəsidir.
• Natural təsərrüfat feodal pərakəndəliyinin artması ilə ticarəti zəiflədir.

DİM qeydləri

• Feodalizm quldarlıq dövründə yaranmağa başlayıb; torpaq əsaslı sistemdir.
• Şərq vs Qərb müqayisəsi — DİM-in sevdiyi sual tipi: torpaq mülkiyyəti, kəndli statusu, dövlət feodalizmi.
• Malikanə sistemi — qarşılıqlı öhdəliklər; natural təsərrüfat; orta ömür ~35 il.
• Feodal nərdivanı — kral → qraf/hersoq → baron → cəngavər; senyor-vassal münasibəti.
• Kəndli vergiləri: biyar, töycü, kilsəyə 1/10; orta əsrlərin sonunda pul vergisi yayılır.
• Fulbert məktubu — vassalın 6 öhdəliyi; abituriyent mənbə sualları üçün.