Danışıq səsləri

Nitqimiz hissələrdən yığılır: səslər, hərflər, sözlər, cümlələr. Bunların ən kiçiyi səs və hərfdir. Onları öyrənən bölmə fonetika adlanır.

Söz özü yunan dilindəndir: «fone» — səs, «tika» — elm. Yəni fonetika «səs elmi» deməkdir. Ahəng qanunu, heca, vurğu, səsartımı və səsdüşümü kimi mövzular da bu bölməyə aiddir.

Danışarkən ağzımızdan çıxan hər səs danışıq səsi sayılır.

Səs özü yaranmır — onu bədənimizdəki üzvlər yaradır. Bunlara danışıq üzvləri deyilir və iki qrupa bölünür:

1. Fəal danışıq üzvləri: dil, dodaqlar, səs telləri.
2. Qeyri-fəal danışıq üzvləri: ağ ciyərlər, nəfəs borusu, qırtlaq, dişlər, alt çənə, ağız və burun boşluğu.

Ən fəal danışıq üzvü dildir — səslərin çoxunun formasını o verir.

Səs — eşitdiyimizdir, hərf — gördüyümüz. Danışıq səsləri şifahi nitqə, hərflər isə yazılı nitqə aiddir. Hərf danışıq səsinin yazıdakı qrafik işarəsidir.

Bir fərq də var: səslər dildə çox az dəyişir, hərflər isə dəyişə bilər. Xalq əlifbanı dəyişəndə hərflər dəyişir, səslər yerində qalır.

• Səsi deyirik və qulaqla eşidirik.
• Hərfi yazırıq və gözlə oxuyuruq.
• Səsi hərfdən ayırmaq üçün transkripsiya işarəsindən — kvadrat mötərizədən — istifadə olunur: a – [a], k – [k`].

Səs yaranarkən hava axını ağız boşluğunda ya maneəyə rast gəlir, ya gəlmir. Elə buna görə səslər iki qrupa bölünür: sait və samit.

Əlifba — hərflərin sabit sıra ilə düzülmüş sistemidir.

Bu sıra təsadüfi deyil və çox işə yarayır: lüğətlər də, siyahılar da əlifba sırası ilə düzülür ki, axtardığın söz tez tapılsın. Buna əlifbanın praktiki əhəmiyyəti deyilir.

Hər hərfin öz adı var. Samitlərin çoxunda ad eyni qayda ilə düzəlir: səsin üstünə «e» əlavə olunur — [t] hərfi «te», [s] hərfi «se» kimi oxunur. Dörd hərf bu qaydadan kənara çıxır: «el», «em», «en», «er» — orada «e» qabaqda gəlir.

Xalqımız uzun illər ərəb əlifbasından istifadə edib. XX əsrdə gah latın, gah da kiril əlifbası işlədilib. 90-cı illərin əvvəllərindən isə yenidən latın əlifbasındayıq.