Fonetika
Saitlərin növləri
Bir cümlə iləDilimizdəki 9 saitin hər biri üç əlamətlə tanınır: dilin üfüqi vəziyyəti (qalın–incə), şaquli vəziyyəti (açıq–qapalı) və dodaqların vəziyyəti (dodaqlanan–dodaqlanmayan).
Nə deməkdir
Azərbaycan dilində 9 sait səs var: [a], [ı], [o], [u], [e], [ə], [i], [ö], [ü].
Saitləri bir-birindən ayıran şey odur ki, onları deyəndə dil və dodaqlar fərqli vəziyyət alır. Buna görə hər sait üç ölçü ilə təsvir olunur. Yəni bir saiti «tam» təsvir etmək üçün hər üç əlaməti demək lazımdır.
1. Dilin üfüqi vəziyyətinə görə
- dilarxası (qalın) saitlər: [a], [ı], [o], [u]
- dilönü (incə) saitlər: [ə], [i], [ö], [ü], [e]
Adından da göründüyü kimi: qalın saitlər dilin arxa hissəsində, incə saitlər ön hissəsində yaranır.
[e] səsi burada bir az fərqlidir — o, dilin orta hissəsində əmələ gəlir. Ona görə [e] dilortası, incə sait adlanır. Yəni yeri ortada olsa da, incə sait sayılır.
2. Dilin şaquli vəziyyətinə görə
- Dil və alt çənə yuxarı qalxanda ağız boşluğu daralır → dar (qapalı) saitlər: [ı], [i], [u], [ü]
- Dil və alt çənə aşağı düşəndə boşluq genişlənir → gen (açıq) saitlər: [a], [ə], [o], [ö], [e]
«Dar» ilə «qapalı», «gen» ilə «açıq» eyni şeyin iki adıdır — ayrı bölgü deyil.
3. Dodaqların vəziyyətinə görə
- Dodaqlar dairəvi vəziyyət alır → dodaqlanan saitlər: [o], [u], [ö], [ü]
- Dodaqlar sərbəst qalır → dodaqlanmayan saitlər: [a], [ə], [ı], [i], [e]
Yoxlamaq asandır: güzgüyə baxıb u de, sonra a de — dodağın formasındakı fərq elə budur.
Cədvəl
| Əlamət | Saitlər |
|---|---|
| Qalın | a, ı, u, o |
| İncə | e, ə, i, ö, ü |
| Açıq | a, ə, e, o, ö |
| Qapalı | ı, i, u, ü |
| Dodaqlanan | o, u, ö, ü |
| Dodaqlanmayan | a, ı, e, ə, i |
Yadda saxla
- Milli sözlərimizdə ö, e, o saitləri çox zaman milli şəkilçilərin tərkibində olmur. İstisna: güney, oxlov, uzunsov.
- Dörd cür yazılan şəkilçilərdə qapalı saitlərin hamısı görünür.
- İki cür yazılan şəkilçilərdə isə yalnız [a] və [ə] işlənir.
- Dilimizdə ı saiti ilə başlayan söz yoxdur.
Tez-tez edilən səhvlər
[e] səsini qalın cərgəyə salmaq
yeri ortada olsa da, o, incə saitdir.
«Dar/qapalı» və «gen/açıq» adlarını iki ayrı bölgü kimi saymaq
bunlar eyni əlamətin iki adıdır.
Bir sualda saiti üç əlamətə görə birdən yoxlamaq
yalnız soruşulan əlamətə bax: qapalı = ı, i, u, ü.
30 saniyəlik təkrar
9 sait: a, ı, o, u, e, ə, i, ö, ü.
Qalın: a, ı, o, u — İncə: e, ə, i, ö, ü.
Açıq: a, ə, e, o, ö — Qapalı: ı, i, u, ü.
Dodaqlanan: o, u, ö, ü.
[e] dilortasıdır, amma incə sayılır; ı ilə başlayan sözümüz yoxdur.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni