Tələffüz qaydaları (orfoepiya)

Gündəlik həyatda saat, dovşan və ya müəllim deyərkən onları yazdığımız kimi səsləndirmirik. Sözlərin düzgün deyiliş normalarını müəyyən edən qaydalar toplusuna orfoepiya deyirik. Sadə desək, orfoepiya sözü ağzımızdan necə çıxarmalı olduğumuzu göstərir. Dilimizdə bir çox sözün yazılışı ilə səslənməsi fərqlənir. DİM imtahanlarında ən çox yoxlanılan məqam da məhz bu fərqlərdir.

Dilimizdəki doqquz saitdən yalnız ikisi — [ı] və [ü] saitləri heç vaxt uzanmır. Yerdə qalan yeddi sait isə müxtəlif məqamlarda uzun səslənə bilir. Səsin uzandığını göstərmək üçün fonetik transkripsiyada həmin hərfdən sonra [ : ] işarəsi qoyulur. Sözlərdə sait uzanması əsasən ərəb mənşəli alınma sözlərdə qarşımıza çıxır.

Sait səsləri sözün fərqli yerlərində çəkilərək uzana bilər:

• İlk hecası uzanan saitlər ([a], [e], [ə], [u], [ö], [i]): Akif [A:kif] · mədə [mə:də] · tərif [tə:rif] · memar [me:mar] · elan [e:lan] · mötərizə [mö:tərizə] · möcüzə [mö:cüzə] · zinət [zi:nət] · sima [si:ma] · Tofiq [To:fik`] · tufan [tu:fan] · surət [su:rət] · musiqi [mu:siqi] · munis [mu:nis] · şayiə [şa:yə]
• Ortadakı hecalarda uzanan saitlər ([a], [e], [u], [i]): xiyaban [xiya:ban] · mühacir [müha:cir] · rütubət [rütu:bət] · nümunə [nümu:nə] · xüsusiyyət [xüsu:siyət] · qəsidə [qəsi:də] · vəsiqə [vəsi:qə] · istefa [iste:fa]

Saitlərin ayrı-ayrılıqda uzanma qaydaları:

1. [a] saiti: Ərəb və fars dillərindən keçən, tərkibində həm qalın, həm də incə sait olan sözlərin əvvəlində və ya ortasında uzun oxunur: alim [a:lim] · nümayəndə [nüma:yəndə] · namus [na:mus] · dahiyanə [da:hiya:nə] · Nazim [Na:zim] · sabiranə [sa:bira:nə] · tale [ta:le] · malikanə [ma:lika:nə] · sədaqət [səda:qət] · acizanə [a:ciza:nə] · şikayət [şika:yət] · şikayətnamə [şika:yətna:mə] · füzuliyanə [füzu:liya:nə]
2. [u] saiti: Dilimizə kənardan gələn sözlərin həm ilk, həm də daxili hecalarındakı [u] səsi uzadıla bilir: Tusi [Tu:si] · Füzuli [Füzu:li] · kuzə [ku:zə] · Şükufə [Şükü:fə] · quşə [gu:şə] · munis [mu:nis] · xüsusi [xüsu:si] · musiqi [mu:siqi] · surət [su:rət] · nümunə [nümu:nə] · ruzi [ru:zi] · büruzə [büru:zə]
3. [i] saiti: Alınma mənşəli bir çox kəlmənin əvvəlində və ya ortasında [i] səsi çəkilərək tələffüz olunur: sima [si:ma] · xəlifə [xəli:fə] · Nəsimi [Nəsi:mi] · qənimət [qəni:mət] · xəzinə [xəzi:nə] · həqiqət [həqi:qət] · qəribə [qəri:bə]
4. [e] saiti: Kənar dillərdən keçən sözlərin, bir qayda olaraq, ilk hecasındakı [e] səsi uzun tələffüz edilir: elan [e:lan] · memar [me:mar] · etiraz [e:tiraz] · emal [e:mal] · etibar [e:tibar] · ecazkar [e:cazkar] · nemət [ne:mət]
5. [ə] saiti: Alınma sözlərin çoxunda birinci hecaya düşən [ə] səsi uzanır: əla [ə:la] · mədən [mə:dən] · təmir [tə:mir] · mədə [mə:də] · Rəna [Rə:na] · bəzən [bə:zən] · məmur [mə:mur] · məna [mə:na] · nərə [nə:rə] · bəzi [bə:zi] · təsir [tə:sir] Koroğlu nərəsi [nə:rə] sözündə uzanma var, lakin balıq növü olan nərə [nərə] sözündə uzanma olmur.
6. [ö] saiti: Müəyyən sözlərin başlanğıc hecasında yer alan [ö] saiti uzadılaraq oxunur: şöbə [şö:bə] · mötəbər [mö:təbər] · şölə [şö:lə] · mömin [mö:min] · mötərizə [mö:tərizə] · möcüzə [mö:cüzə]
7. «ov», «öv», «on» birləşmələrində uzanma: Bu cür birləşmələrdə v və n səsləri tələffüzdə deyilmir, onlardan əvvəl gələn sait isə çəkilərək uzadılır: dovşan [do:şan] · dovğa [do:ğa] · novruz [no:ruz] · lovğa [lo:ğa] · sonra [so:ra] · lövhə [lö:hə] · lövbər [lö:bər] · tövlə [tö:lə] · tövbə [tö:bə] · növbə [nö:bə] · bənövşə [bənö:şə] · ovxalamaq [o:xalamax] Bu hadisə səsdüşümü yaratdığından sözün yazılışı ilə deyilişi arasında fərq əmələ gətirir. Lakin bu sözlərdə heç bir səs düşmür və uzanma baş vermir: zövq, şövq, sövq, mövzu, mövqe, dövran, dövr, dövrə, ovlaq, plov, bütöv, mövsüm, ovçu, ovçuluq, ovlamaq, bülöv.

Alınma sözlərdə iki saitin yanaşı işlənməsinə qoşasaitlilik deyilir. Bu sözlər quruluşuna görə iki yerə ayrılır:

1. Eynicinsli qoşasaitli sözlər

İki eyni sait yan-yana işlənəndə biri səslənmədən atılır, yerdə qalan sait isə uzadılır: təəccüb [tə:ccüb] · təbəə [təbə:] · saat [sa:t] · camaat [cama:t] · bədii [bədi:] · maaş [ma:ş] · maarif [ma:rif] · inşaat [inşa:t] · təəssüf [tə:ssüf] · məəttəl [mə:tdəl] · mətbəə [mətbə:] · əmtəə [əmtə:] · təbii [təbi:] Burada eyni vaxtda həm səs düşdüyü, həm də uzanma olduğu üçün səslərin sayı hərflərdən az çıxır. Avropa mənşəli bəzi sözlərdə isə vurğusuz o saiti [a] kimi oxunur: proqram [praqram], motor [mator], Moskva [Mask`va].

2. Müxtəlifcinsli qoşasaitli sözlər

Müxtəlif saitlər yanaşı gəldikdə dörd fərqli tələffüz halı yaranır:

• Araya «y» samitinin artırılması: Tərkibində ai, iə, əi, io, aü, ia, ui, iu yanaşı gələn sözləri deyərkən həmin saitlərin arasına bir y səsi calanır (səsartımı hadisəsi yaranır): ailə [a:yilə] · Səidə [Səyidə] · iaşə [iya:şə] · təbiət [təbiyət] · təqaüd [təqa:yüt] · dialekt [diyalek$t] \cdot *dialoq* [diyalok$] · pediatr [pediyatr] · teorem [tiyarem] · poema [payema] · aksiom [ak$siyom] \cdot *akvarium* [ak$variyum] · aviabaza [aviyabaza] · şair [şa:yir] · dairə [da:yirə] · sait [sa:yit] · qaibanə [qa:yiba:nə] · şərait [şəra:yit] · məişət [məyişət] · zəif [zəyif] · xain [xa:yin] · faiz [fa:yiz] · sui-qəsd [suyi-qəst] · faciə [fa:ciyə] · ibtidai [iptida:yi] · nailiyyət [na:iliyət] · stadion [stadiyon] · alüminium [alüminiyum] · variant [variyant] · bais [bayis] Diqqət yetir: aerodrom [ayradrom], material [materyal].

• Birinci saitin düşməsi və ikincinin uzanması: Sözdə əa, üa, üə saitləri yanaşı olduqda əvvəlki sait tələffüz olunmur, ardınca gələn sait isə uzadılaraq deyilir: səadət [sa:dət] · müəyyən [mə:yyən] · müəllim [mə:llim] · müasir [ma:sir] · fəaliyyət [fa:liyət] · müavin [ma:vin] · müayinə [ma:yinə] · müəssisə [mə:ssisə] · müəllif [mə:llif] Burada səsdüşümü baş verir. Nailiyyət [na:iliyət] sözü bu qaydadan kənardır.

• «iya» və «iyə» kimi tələffüz olunanlar: ea, eo, eə hərf birləşmələrində səs dəyişməsi və səsartımı baş verir: teatr [tiyatr] · maneə [ma:niyə] · okean [okiyan] · arxeologiya [arxiyalogiya] · neologizm [niyalagizm] · teorem [tiyarem]

• Mürəkkəb sözlərdə sait düşümü: İki saitin qovuşduğu mürəkkəb sözlərdə birinci sait tələffüz edilmir: xalaoğlu [xaloğlu] · dayıoğlu [dayoğlu] · bacıoğlu [bacoğlu] · əliaçıq [əlaçıx]

• Tələffüzü fərqlənməyən (sabit qalan) sözlər: Bu qrup sözlərdə heç bir dəyişiklik olmur: nə yeni səs artır, nə səs itir, nə də sait uzanır: aktual, memuar, qiraət [qira:ət], Laos, xaos, Seul, şüəra, bəraət [bəra:ət], seans, mətbuat, sual, məcmua, pauza, sauna, fauna, raund, şücaət [şüca:ət], riayət [ria:yət], Zaur, Rauf, aul, kakao, burjua, fəal, qənaət [qəna:ət], müəmma, şüar, şüa. üzüaşağı [üzüaşağı] və üstüörtülü [üsdüörtülü] mürəkkəb sözlərində də sait düşmür.

1. Vurğusuz «o» saiti: Avropa mənşəli sözlərdə vurğu qəbul etməyən o hərfi çox vaxt [a] kimi tələffüz edilir: motor [mator] · podnos [padnos] · model [madel] · ornament [arnament] · monolit [manalit] · orfoqrafiya [arfaqrafiya] · monoloq [manalok$] \cdot *qonorar* [qanarar] \cdot *kombayn* [k$ambayn] · apostrof [apastrof] · komandir [k$amandir] \cdot *formasiya* [farmasiya] \cdot *kombinat* [k$ambinat] · kolorit [k$alarit] \cdot *komediya* [k$amediya]
2. «ü» ilə yazılıb [ü] deyilən sözlər: büruzə, bürünc, büllur, bütöv, bülöv, büro, bülleten, büdcə, büdrəmək, büsat, bürc, bünövrə, büst, cüng, hüdud, hüquq, hürriyyət, xüsusi, Füzuli, füsunkar, cüdo, mühüm, üfüq, müştük, müşkül.
3. İkinci hecasında «i» yazılıb [i] deyilən sözlər: münbit, ülvi, mühit, müdhiş, ümid, müdrik, müdir, müflis, münsif, mürşid. Yazılışını yadda saxla: Firuzə, fakültə, fakültativ, xurafat, huri, çuxur, xudbin, funikulyor.
4. Qapalı saitə çevrilmə qaydası: Sonu a, ə açıq saitləri ilə bitən çoxhecalı sözlərə bitişdirici y samitli şəkilçilər qoşulduqda həmin saitlər ahəngə uyğun olaraq [ı], [i], [u], [ü] qapalı saitlərinə çevrilir:
   • İsmin yönlük halında: kölgəyə [kölgüyə], nənəyə [nəniyə], arabaya [arabıya], qalaya [qalıya], pərdəyə [pərdiyə], özgəyə [özgüyə], meşəyə [meşiyə].
   • Feilin indiki zamanında: yaşayır [yaşıyır], saxlayır [saxlıyır], işləyir [işdiyir], tərləyir [tərriyir], oynayır [oynuyur], otlayır [otduyur].
   • Feilin qəti gələcək zamanında: yaşayacaq [yaşıyacax], tərləyəcək [tərriyəcəx], *söyləyəcək* [söylüyəcəx], başlayacaq [başdıyacax].
   • Feilin qeyri-qəti gələcək zamanında: yaşayar [yaşıyar], söyləyər [söylüyər], işləyər [işdiyər], ütüləyər [ütülüyər], oynayar [oynuyar].
   • Feilin arzu şəklində: yaşaya [yaşıya], başlaya [başdıya], işləyə [işdiyə], oynaya [oynuya], dişləyə [dişdiyə], səsləyə [səsdiyə].
   • Feilin lazım şəklində: başlayasıdır [başdıyasıdı], saxlayasıdır [saxlıyasıdı], gözləyəsidir [gözdüyəsidi], addımlayasıdır [addımlıyasıdı].
   • Feilin əmr şəklində: işləyim [işdiyim], anlayım [annıyım], səsləyək [səsdiyəx`], gözləyim [gözdüyüm], saxlayın [saxlıyın], təmizləyir [təmizdiyir].
   • İndiki zaman feli sifətində: yaşayan [yaşıyan], tərləyən [tərriyən], söyləyən [söylüyən], oynayan [oynuyan].