Fonetika
Samitlərin növləri
Bir cümlə iləSəs tellərinin işləyib-işləməməsinə görə samitlər iki qrupa ayrılır: kar samitlər (11) və cingiltili samitlər (14).
Nə deməkdir
Barmağını boğazına qoy və s de, sonra z de. z deyəndə titrəyiş hiss edirsən — bu, səs tellərinin işləməsidir. Elə samitlərin əsas bölgüsü də buradan gəlir: kar və cingiltili.
Kar samitlər
Kar samitlər yaranarkən səs telləri passiv qalır. Səs ağız boşluğunda küyün köməyi ilə yaranır, yəni yalnız küydən ibarət olur. Dilimizdə 11 kar samit var:
[ç], [f], [h], [x], [k], [p], [s], [ş], [t], [k], [x]
Bu sonuncu iki səsin əlifbada ayrıca hərfi yoxdur.
Cingiltili samitlər
Burada səs telləri işə qoşulur, ona görə küylə yanaşı avaz da eşidilir. Cingiltili samitlərin sayı 14-dür:
[c], [v], [ğ], [g], [b], [z], [j], [d], [q], [y], [l], [m], [n], [r]
Kar və cingiltili qarşılığı
Samitlərin çoxu cüt-cüt işləyir: eyni yerdə yaranır, fərq yalnız səs tellərindədir.
| kar | ş | f | x | k | p | s | ç | t | h | k` | — | — | — | — | x` |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| cingiltili | j | v | ğ | g | b | z | c | d | — | q | l | m | n | r | y |
Yadda saxla
- Dilimizdə 25 samit səs var, bunlardan 23-nün yazıda xüsusi işarəsi var.
- [q] səsinin qarşılığı olan **[k
]** və **[g]** səsinin qarşılığı olan **[k]** əlifbada eyni hərflə yazılır. [k] səsi, əsasən, alınma sözlərdə işlənir və əlifbada onun adı «ka»-dır. Fərqi belə tut: kolxoz, kartof sözlərində qalın «ka» eşidilir, kənd, köz sözlərində isə incə [k]. - [h] səsinin cingiltili cütü yoxdur. [l], [m], [n], [r] səslərinin isə kar cütü yoxdur.
- [l], [m], [n], [r] samitləri sonor samitlər adlanır. [m] və [n] deyilərkən hava, əsasən, burun boşluğundan çıxdığı üçün onlara burun samitləri də deyilir; qalanları ağız samitləridir.
- ka ilə ke samitini qarışdırmamaq üçün ka-nın üstünə ştrix qoyulur: [k`].
Tez-tez edilən səhvlər
kartof, kolxoz kimi alınma sözlərdə [k`] əvəzinə adi [k] oxumaq
orada qalın «ka» səsi var.
Sonor samitləri (l, m, n, r) kar samitlər arasında axtarmaq
onların kar qarşılığı yoxdur.
«Bütün samitlər cingiltilidir» yoxlanışında sonorları unutmaq
sonor samitlər də cingiltili sayılır.
30 saniyəlik təkrar
Kar 11, cingiltili 14, cəmi 25 samit; 23-nün öz hərfi var.
Səs tellərinin titrəyişi varsa — cingiltili, yoxsa — kar.
[h]-nın cingiltili, sonorların (l, m, n, r) kar qarşılığı yoxdur.
[k`] alınma sözlərdədir: kolxoz, kartof.
[m], [n] burun samitləridir.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni